तुभ्यं नमस् ते त्व् अविषक्त-दृष्टये
सर्वात्मने सर्व-धियां च साक्षिणे
गुण-प्रवाहो ऽयम् अविद्यया कृतः
प्रवर्तते देव-नृ-तिर्यग्-आत्मसु
अग्निर् मुखं ते ऽवनिर् अङ्घ्रिर् ईक्षणं
सूर्यो नभो नाभिर् अथो दिशः श्रुतिः
द्यौः कं सुरेन्द्रास् तव बाहवो ऽर्णवाः
कुक्षिर् मरुत् प्राण-बलं प्रकल्पितम्
रोमाणि वृक्षौषधयः शिरोरुहा
मेघाः परस्यास्थि-नखानि ते ऽद्रयः
निमेषणं रात्र्य्-अहनी प्रजापतिर्
मेढ्रस् तु वृष्टिस् तव वीर्यम् इष्यते
त्वय्य् अव्ययात्मन् पुरुषे प्रकल्पिता लोकाः स-पाला बहु-जीव-सङ्कुलाः
यथा जले सञ्जिहते जलौकसो ऽप्य् उदुम्बरे वा मशका मनो-मये
यानि यानीह रूपाणि क्रीडनार्थं बिभर्षि हि
तैर् आमृष्ट-शुचो लोका मुदा गायन्ति ते यशः
नमः कारण-मत्स्याय प्रलयाब्धि-चराय च
हयशीर्ष्णे नमस् तुभ्यं मधु-कैटभ-मृत्यवे
अकूपाराय बृहते नमो मन्दर-धारिणे
क्षित्य्-उद्धार-विहाराय नमः शूकर-मूर्तये
नमस् ते ऽद्भुत-सिंहाय साधु-लोक-भयापह
वामनाय नमस् तुभ्यं क्रान्त-त्रिभुवनाय च
नमो भृगुणां पतये दृप्त-क्षत्र-वन-च्छिदे
नमस् ते रघु-वर्याय रावणान्त-कराय च
नमस् ते वासुदेवाय नमः सङ्कर्षणाय च
प्रद्युम्नायनिरुद्धाय सात्वतां पतये नमः
नमो बुद्धाय शुद्धाय दैत्य-दानव-मोहिने
म्लेच्छ-प्राय-क्षत्र-हन्त्रे नमस् ते कल्कि-रूपिणे
tubhyaṃ namas te tv aviṣakta-dṛṣṭaye
sarvātmane sarva-dhiyāṃ ca sākṣiṇe
guṇa-pravāho 'yam avidyayā kṛtaḥ
pravartate deva-nṛ-tiryag-ātmasu
agnir mukhaṃ te 'vanir aṅghrir īkṣaṇaṃ
sūryo nabho nābhir atho diśaḥ śrutiḥ
dyauḥ kaṃ surendrās tava bāhavo 'rṇavāḥ
kukṣir marut prāṇa-balaṃ prakalpitam
romāṇi vṛkṣauṣadhayaḥ śiroruhā
meghāḥ parasyāsthi-nakhāni te 'drayaḥ
nimeṣaṇaṃ rātry-ahanī prajāpatir
meḍhras tu vṛṣṭis tava vīryam iṣyate
tvayy avyayātman puruṣe prakalpitā lokāḥ sa-pālā bahu-jīva-saṅkulāḥ
yathā jale sañjihate jalaukaso 'py udumbare vā maśakā mano-maye
yāni yānīha rūpāṇi krīḍanārthaṃ bibharṣi hi
tair āmṛṣṭa-śuco lokā mudā gāyanti te yaśaḥ
namaḥ kāraṇa-matsyāya pralayābdhi-carāya ca
hayaśīrṣṇe namas tubhyaṃ madhu-kaiṭabha-mṛtyave
akūpārāya bṛhate namo mandara-dhāriṇe
kṣity-uddhāra-vihārāya namaḥ śūkara-mūrtaye
namas te 'dbhuta-siṃhāya sādhu-loka-bhayāpaha
vāmanāya namas tubhyaṃ krānta-tribhuvanāya ca
namo bhṛguṇāṃ pataye dṛpta-kṣatra-vana-cchide
namas te raghu-varyāya rāvaṇānta-karāya ca
namas te vāsudevāya namaḥ saṅkarṣaṇāya ca
pradyumnāyaniruddhāya sātvatāṃ pataye namaḥ
namo buddhāya śuddhāya daitya-dānava-mohine
mleccha-prāya-kṣatra-hantre namas te kalki-rūpiṇe
«„Тебе поклон — тому, чей взор ни к чему не прилеплен, самости всего, свидетелю всех разумений; этот поток гун, сотворённый незнанием, движется в самостях богов, людей и животных. Огонь — твои уста, земля — стопа, солнце — око, небо — пупок, стороны света — слух; небо — голова, владыки богов — твои руки, океаны — чрево, ветер — дыхание и сила, [так] полагают. Деревья и травы — волоски [тела], тучи — волосы на голове высшего, горы — твои кости и ногти; мигание — ночь и день, Праджапати — лоно, а дождь считается твоим семенем. В тебе, Пуруше, чья самость неубывающа, устроены миры с хранителями, полные многих живых, — как в воде движутся водяные твари или комары — в плоде удумбары. Те облики, какие ты здесь носишь ради игры, — ими у миров стёрта скорбь, и они с радостью воспевают твою славу. Поклон Матсье-причине, ходящему в океане растворения, Конеглавому поклон тебе, смерти Мадху и Кайтабхи. Великой черепахе поклон, державшей Мандару; тому, чья забава — поднятие земли, поклон облику Вепря. Поклон тебе, дивному Льву, уносящий страх у праведного люда; Вамане поклон тебе, перешагнувшему три мира. Поклон владыке Бхригу, рассёкшему лес спесивых кшатриев; поклон тебе, лучшему из Рагху, положившему конец Раване. Поклон тебе, Васудеве, поклон и Санкаршане, Прадьюмне, Анируддхе — владыке Сатватов поклон. Поклон Будде, чистому, вводящему в заблуждение дайтьев и данавов; губителю кшатриев, ставших почти млеччхами, — поклон тебе в облике Калки“».
636f2853dbd0 · published Aug 15, 2026, 8:00:00 PM UTC
Available inRUPage between verses with
Агних мукхам те аварних ангхрих — «огонь — твои уста, земля — стопа». Вселенная разобрана как тело, орган за органом. Тот же приём, что в гимне о Пуруше, — но сказан человеком, стоящим в воде.
Удумбаре ва машаках — «или комары в плоде удумбары». Рядом с мировым размахом поставлена инжирная ягода с мошками внутри. Огромное объяснено крошечным и знакомым.
Кридана-артхам бибхарши хи — «носишь ради игры». Перед перечнем нисхождений сказано их назначение: игра. Оттого и весь список идёт без пафоса подвига.
Карана-матсьяя... хая-ширшне — «Матсье-причине... Конеглавому». Перечень открыт рыбою и конской головой — обликами, менее всего похожими на бога. Порядок идёт не по величию.
Дрипта-кшатра-вана-чхиде — «рассёкшему лес спесивых кшатриев». Истребление воинского сословия названо расчисткой леса. То же слово о прополке было в устах Кансы — и значит здесь обратное.
Намах буддхая шуддхая — «поклон Будде, чистому». Будда назван чистым и включён в перечень наравне. Сказано это без оговорок и без спора с ним.