Harivamsa
Рукми побеждён, и Кришна женится на РукминиHV 88.10-28
461 / 607
Harivamsa · HV 88.10-28
Devanāgarī

तं कृच्छ्रगतम् आज्ञाय परिवव्रुर् जनार्दनम् दाक्षिणात्या जिघांसन्तो राजानः सर्व एव ते ॥
तम् अंशुमान् महाबाहुर् विव्याध दशभिः श्रैः श्रुतर्वा पञ्चभिः क्रुद्धो वेणुदारिश् च सप्तभिः ॥
ततो ऽंशुमन्तं गोविन्दो बिभेदोरसि वीर्यवान् निषसाद रथोपस्थे व्यथितः स नराधिपः ॥
श्रुतर्वणो जघानाश्वांश् चतुर्भिश् चतुरः शरैः वेणुदारेर् ध्वजं छित्त्वा भुजं विव्याध दक्षिणम् ॥
तथैव च श्रुतर्वाणं शरैर् विव्याध पञ्चभिः शिश्रिये स ध्वजं क्लान्तो न्यषीदच्च व्यथान्वितः ॥
मुञ्चन्तः शरवर्षाणि वासुदेवं ततो ऽभ्ययुः क्रथकैशिकमुख्यास् ते रथवंशेन सर्वशः ॥
बाणैर् बाणांश् च चिच्छेद तेषां युधि जनार्दनः जघान चैषां संरब्धो यतमानांश् च ताञ् शरान् ॥
पुनर् अन्यांश् चतुःषष्ट्या जघान निशितैः शरैः क्रुद्धान् आद्रवतो वीरान् आद्रवत् स महाबलः ॥
विद्रुतं स्वबलं दृष्ट्वा रुक्मी क्रोधवशं गतः पञ्चभिर् निशितैर् बाणैर् विव्याधोरसि केशवम् ॥
सारथिं चास्य विव्याध सायकैर् निशितैस् त्रिभिः आजघान ध्वजं चास्य शरेण नतपर्वणा ॥
केशवश् चापि तं षष्ट्या क्रुद्धो विव्याध मार्गणैः धनुश् चिच्छेद चाप्य् अस्य यतमानस्य रुक्मिणः ॥
अथान्यद् धनुर् आदाय रुक्मी कृष्णजिघांसया प्रादुश् चकार दिव्यानि दीप्तान्य् अस्त्राणि वीर्यवान् ॥
अस्त्रैर् अस्त्राणि संवार्य तस्य कृष्णो म्हाबलः पुनश् चिच्छेद तं चापं रथेषां च त्रिभिः शरैः ॥
स च्छिन्नधन्वा विरथः खड्गम् आदाय चर्म च उत्पपात रथाद् वीरो गरुत्मान् इव वीर्यवान् ॥
तस्याभिपततः खड्गं चिच्छेद युधि केशवः नाराचैश् च त्रिभिः क्रुद्धो बिभेदैनम् अथोरसि ॥
स पपात महाबाहुर् वसुधाम् अनुनादयन् विसंज्ञो मूर्छितो राजा वज्रेणेव हतो गिरिः ॥
तांश् च राज्ञः शरैः सर्वान् पुनर्विव्याध केशवः रुक्मिणं पतितं दृष्ट्वा व्यद्रवन्त नराधिपाः ॥
विवेष्टमानं भूमौ तं भ्रातरं वीक्ष्य रुक्मिणी पादयोर् न्यपतद् भर्तुर् भ्रातुर् जीवितकाङ्क्षिणी ॥
तामुत्थाप्य परिष्वज्य सान्त्वयामास केशवः अभयं रुक्मिणे दत्त्वा प्रययौ स्वां पुरीं ततः ॥

Transliteration (IAST)

taṃ kṛcchragatam ājñāya parivavrur janārdanam dākṣiṇātyā jighāṃsanto rājānaḥ sarva eva te ||
tam aṃśumān mahābāhur vivyādha daśabhiḥ śraiḥ śrutarvā pañcabhiḥ kruddho veṇudāriś ca saptabhiḥ ||
tato 'ṃśumantaṃ govindo bibhedorasi vīryavān niṣasāda rathopasthe vyathitaḥ sa narādhipaḥ ||
śrutarvaṇo jaghānāśvāṃś caturbhiś caturaḥ śaraiḥ veṇudārer dhvajaṃ chittvā bhujaṃ vivyādha dakṣiṇam ||
tathaiva ca śrutarvāṇaṃ śarair vivyādha pañcabhiḥ śiśriye sa dhvajaṃ klānto nyaṣīdacca vyathānvitaḥ ||
muñcantaḥ śaravarṣāṇi vāsudevaṃ tato 'bhyayuḥ krathakaiśikamukhyās te rathavaṃśena sarvaśaḥ ||
bāṇair bāṇāṃś ca ciccheda teṣāṃ yudhi janārdanaḥ jaghāna caiṣāṃ saṃrabdho yatamānāṃś ca tāñ śarān ||
punar anyāṃś catuḥṣaṣṭyā jaghāna niśitaiḥ śaraiḥ kruddhān ādravato vīrān ādravat sa mahābalaḥ ||
vidrutaṃ svabalaṃ dṛṣṭvā rukmī krodhavaśaṃ gataḥ pañcabhir niśitair bāṇair vivyādhorasi keśavam ||
sārathiṃ cāsya vivyādha sāyakair niśitais tribhiḥ ājaghāna dhvajaṃ cāsya śareṇa nataparvaṇā ||
keśavaś cāpi taṃ ṣaṣṭyā kruddho vivyādha mārgaṇaiḥ dhanuś ciccheda cāpy asya yatamānasya rukmiṇaḥ ||
athānyad dhanur ādāya rukmī kṛṣṇajighāṃsayā prāduś cakāra divyāni dīptāny astrāṇi vīryavān ||
astrair astrāṇi saṃvārya tasya kṛṣṇo mhābalaḥ punaś ciccheda taṃ cāpaṃ ratheṣāṃ ca tribhiḥ śaraiḥ ||
sa cchinnadhanvā virathaḥ khaḍgam ādāya carma ca utpapāta rathād vīro garutmān iva vīryavān ||
tasyābhipatataḥ khaḍgaṃ ciccheda yudhi keśavaḥ nārācaiś ca tribhiḥ kruddho bibhedainam athorasi ||
sa papāta mahābāhur vasudhām anunādayan visaṃjño mūrchito rājā vajreṇeva hato giriḥ ||
tāṃś ca rājñaḥ śaraiḥ sarvān punarvivyādha keśavaḥ rukmiṇaṃ patitaṃ dṛṣṭvā vyadravanta narādhipāḥ ||
viveṣṭamānaṃ bhūmau taṃ bhrātaraṃ vīkṣya rukmiṇī pādayor nyapatad bhartur bhrātur jīvitakāṅkṣiṇī ||
tāmutthāpya pariṣvajya sāntvayāmāsa keśavaḥ abhayaṃ rukmiṇe dattvā prayayau svāṃ purīṃ tataḥ ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
तं कृच्छ्रगतम् आज्ञायtaṃ kṛcchragatam ājñāyaузнав его попавшим в беду; поняв, что он в трудности
परिवव्रुर् जनार्दनम्parivavrur janārdanamокружили Джанардану; обступили Джанардану
दाक्षिणात्या जिघांसन्तोdākṣiṇātyā jighāṃsantoюжане, желая убить; южные цари, стремясь сразить
राजानः सर्व एव तेrājānaḥ sarva eva teвсе те цари; все эти владыки
तम् अंशुमान् महाबाहुर्tam aṃśumān mahābāhurего Аншуман могучерукий; могучерукий Аншуман его
विव्याध दशभिः शरैःvivyādha daśabhiḥ śaraiḥпронзил десятью стрелами; поразил десятью стрелами
श्रुतर्वा पञ्चभिः क्रुद्धोśrutarvā pañcabhiḥ kruddhoШрутарва пятью, разгневанный; яростный Шрутарва пятью
वेणुदारिश् च सप्तभिःveṇudāriś ca saptabhiḥи Венудари семью; а Венудари семью
ततो ऽंशुमन्तं गोविन्दोtato 'ṃśumantaṃ govindoзатем Аншуманта Говинда; после этого Говинда Аншуманта
बिभेदोरसि वीर्यवान्bibhedorasi vīryavānпронзил в грудь доблестный; могучий поразил в грудь
निषसाद रथोपस्थेniṣasāda rathopastheсел на площадке колесницы; осел в колеснице
व्यथितः स नराधिपःvyathitaḥ sa narādhipaḥизмученный тот царь; этот владыка, поражённый болью
श्रुतर्वणो जघानाश्वांश्śrutarvaṇo jaghānāśvāṃśу Шрутарвана убил коней; Шрутарвина коней сразил
चतुर्भिश् चतुरः शरैःcaturbhiś caturaḥ śaraiḥчетырьмя четырёх стрелами; четырьмя стрелами четырёх
वेणुदारेर् ध्वजं छित्त्वाveṇudārer dhvajaṃ chittvāсрубив стяг Венудари; отсекши знамя Венудари
भुजं विव्याध दक्षिणम्bhujaṃ vivyādha dakṣiṇamпронзил правую руку; поразил правое плечо
तथैव च श्रुतर्वाणंtathaiva ca śrutarvāṇaṃтак же и Шрутарвана; также Шрутарвана
शरैर् विव्याध पञ्चभिःśarair vivyādha pañcabhiḥстрелами пронзил пятью; поразил пятью стрелами
शिश्रिये स ध्वजं क्लान्तोśiśriye sa dhvajaṃ klāntoон усталый опёрся на стяг; изнурённый прислонился к знамени
न्यषीदच्च व्यथान्वितःnyaṣīdacca vyathānvitaḥи сел, наполненный болью; осел, охваченный страданием
मुञ्चन्तः शरवर्षाणिmuñcantaḥ śaravarṣāṇiвыпуская дожди стрел; изливая ливни стрел
वासुदेवं ततो ऽभ्ययुःvāsudevaṃ tato 'bhyayuḥна Васудеву затем пошли; после этого двинулись на Кришну
क्रथकैशिकमुख्यास् तेkrathakaiśikamukhyās teте во главе с Кратхой-Каишикой; предводители Кратхи-Каишики
रथवंशेन सर्वशःrathavaṃśena sarvaśaḥвсем рядом колесниц; целой линией колесниц
बाणैर् बाणांश् च चिच्छेदbāṇair bāṇāṃś ca cicchedaстрелами стрелы рассекал; стрелами перерезал их стрелы
तेषां युधि जनार्दनःteṣāṃ yudhi janārdanaḥих в бою Джанардана; Джанардана в сражении
जघान चैषां संरब्धोjaghāna caiṣāṃ saṃrabdhoи убивал их разъярённый; яростный поражал их
यतमानांश् च ताञ् शरान्yatamānāṃś ca tāñ śarānи те их летящие стрелы; и их напряжённо пущенные стрелы
पुनर् अन्यांश् चतुःषष्ट्याpunar anyāṃś catuḥṣaṣṭyāснова других шестьюдесятью четырьмя; затем ещё иных шестьдесят четырьмя
जघान निशितैः शरैःjaghāna niśitaiḥ śaraiḥубил острыми стрелами; поразил заострёнными стрелами
क्रुद्धान् आद्रवतो वीरान्kruddhān ādravato vīrānгневных бегущих героев; разъярённых налетающих воинов
आद्रवत् स महाबलःādravat sa mahābalaḥатаковал тот великосильный; сам могучий бросился
विद्रुतं स्वबलं दृष्ट्वाvidrutaṃ svabalaṃ dṛṣṭvāувидев своё войско бегущим; увидев рассеянную силу
रुक्मी क्रोधवशं गतःrukmī krodhavaśaṃ gataḥРукми, пришедший во власть гнева; Рукми, охваченный яростью
पञ्चभिर् निशितैर् बाणैर्pañcabhir niśitair bāṇairпятью острыми стрелами; пятью заострёнными стрелами
विव्याधोरसि केशवम्vivyādhorasi keśavamпронзил Кешаву в грудь; ударил Кешаву в грудь
सारथिं चास्य विव्याधsārathiṃ cāsya vivyādhaи его возницу пронзил; его колесничего поразил
सायकैर् निशितैस् त्रिभिःsāyakair niśitais tribhiḥтремя острыми стрелами; тремя заострёнными стрелами
आजघान ध्वजं चास्यājaghāna dhvajaṃ cāsyaи ударил его стяг; также поразил его знамя
शरेण नतपर्वणाśareṇa nataparvaṇāстрелой с согнутым суставом; изогнутой стрелой
केशवश् चापि तं षष्ट्याkeśavaś cāpi taṃ ṣaṣṭyāи Кешава его шестьюдесятью; Кешава же его шестьдесят
क्रुद्धो विव्याध मार्गणैःkruddho vivyādha mārgaṇaiḥразгневанный пронзил стрелами; в гневе поразил стрелами
धनुश् चिच्छेद चाप्य् अस्यdhanuś ciccheda cāpy asyaи его лук отсёк; также перерезал ему лук
यतमानस्य रुक्मिणःyatamānasya rukmiṇaḥстарающегося Рукми; у сопротивлявшегося Рукми
अथान्यद् धनुर् आदायathānyad dhanur ādāyaзатем взяв другой лук; после этого, схватив иной лук
रुक्मी कृष्णजिघांसयाrukmī kṛṣṇajighāṃsayāРукми с желанием убить Кришну; Рукми, стремясь убить Кришну
प्रादुश् चकार दिव्यानिprāduś cakāra divyāniявил божественные; проявил небесные
दीप्तान्य् अस्त्राणि वीर्यवान्dīptāny astrāṇi vīryavānсияющие оружия, доблестный; пылающие астры
अस्त्रैर् अस्त्राणि संवार्यastrair astrāṇi saṃvāryaастрами закрыв астры; нейтрализовав астры астрами
तस्य कृष्णो म्हाबलःtasya kṛṣṇo mhābalaḥего Кришна великосильный; могучий Кришна его
पुनश् चिच्छेद तं चापंpunaś ciccheda taṃ cāpaṃснова рассёк тот лук; опять перерезал этот лук
रथेषां च त्रिभिः शरैःratheṣāṃ ca tribhiḥ śaraiḥи дышло колесницы тремя стрелами; и часть колесницы тремя стрелами
स च्छिन्नधन्वा विरथःsa cchinnadhanvā virathaḥон с рассечённым луком, без колесницы; лишённый лука и колесницы
खड्गम् आदाय चर्म चkhaḍgam ādāya carma caвзяв меч и щит; схватив меч и защиту
उत्पपात रथाद् वीरोutpapāta rathād vīroгерой выпрыгнул из колесницы; воин вскочил с колесницы
गरुत्मान् इव वीर्यवान्garutmān iva vīryavānмогучий как Гарутман; доблестный словно Гаруда
तस्याभिपततः खड्गंtasyābhipatataḥ khaḍgaṃу него нападающего меч; меч налетавшего
चिच्छेद युधि केशवःciccheda yudhi keśavaḥКешава рассёк в бою; Кешава перерезал
नाराचैश् च त्रिभिः क्रुद्धोnārācaiś ca tribhiḥ kruddhoи тремя нарачами разгневанный; в ярости тремя стрелами
बिभेदैनम् अथोरसिbibhedainam athorasiпронзил его затем в грудь; поразил его в грудь
स पपात महाबाहुर्sa papāta mahābāhurон упал, могучерукий; сильнорукий рухнул
वसुधाम् अनुनादयन्vasudhām anunādayanзаставляя землю звучать; сотрясая землю
विसंज्ञो मूर्छितो राजाvisaṃjño mūrchito rājāбез сознания, обморочный царь; владыка лишился чувств
वज्रेणेव हतो गिरिःvajreṇeva hato giriḥкак гора, поражённая ваджрой; словно скала, разбитая молнией
तांश् च राज्ञः शरैः सर्वान्tāṃś ca rājñaḥ śaraiḥ sarvānи всех тех царей стрелами; всех владык стрелами
पुनर्विव्याध केशवःpunarvivyādha keśavaḥснова пронзил Кешава; Кешава вновь поразил
रुक्मिणं पतितं दृष्ट्वाrukmiṇaṃ patitaṃ dṛṣṭvāувидев Рукми павшим; когда Рукми пал
व्यद्रवन्त नराधिपाःvyadravanta narādhipāḥцари разбежались; владыки обратились в бегство
विवेष्टमानं भूमौ तंviveṣṭamānaṃ bhūmau taṃего, извивающегося на земле; его, корчившегося на земле
भ्रातरं वीक्ष्य रुक्मिणीbhrātaraṃ vīkṣya rukmiṇīувидев брата, Рукмини; Рукмини увидела брата
पादयोर् न्यपतद् भर्तुर्pādayor nyapatad bharturк стопам мужа упала; пала к ногам супруга
भ्रातुर् जीवितकाङ्क्षिणीbhrātur jīvitakāṅkṣiṇīжелающая жизни брату; прося жизни брату
तामुत्थाप्य परिष्वज्यtāmutthāpya pariṣvajyaеё подняв и обняв; подняв её, заключив в объятия
सान्त्वयामास केशवःsāntvayāmāsa keśavaḥутешил Кешава; Кешава успокоил
अभयं रुक्मिणे दत्त्वाabhayaṃ rukmiṇe dattvāдав бесстрашие Рукми; даровав Рукми жизнь
प्रययौ स्वां पुरीं ततःprayayau svāṃ purīṃ tataḥзатем пошёл в свой город; отправился в свою столицу
Translation

Поняв, что Рукми попал в беду, все южные цари окружили Джанардану, желая убить его. Могучерукий Аншуман поразил его десятью стрелами, разгневанный Шрутарва — пятью, а Венудари — семью. Тогда доблестный Говинда ударил Аншуманта в грудь, и тот владыка, мучимый болью, осел в колеснице. У Шрутарвана Кришна четырьмя стрелами убил четырёх коней; срубив стяг Венудари, он поразил его правую руку. Так же он пятью стрелами ударил Шрутарвана, и тот, усталый и измученный, опёрся на стяг и сел. Затем предводители Кратхи и Каишики всей линией колесниц пошли на Васудеву, выпуская дожди стрел. Джанардана в бою стрелами рассекал их стрелы и, разъярённый, поражал самих нападавших. Снова он острыми стрелами поразил других разъярённых героев, налетавших на него, и сам могучий бросился на них. Увидев своё войско бегущим, Рукми, охваченный гневом, пятью острыми стрелами поразил Кешаву в грудь, тремя стрелами ударил его возницу и изогнутой стрелой поразил стяг. Разгневанный Кешава шестьюдесятью стрелами пронзил Рукми и отсёк лук, когда тот пытался продолжать бой. Тогда доблестный Рукми, желая убить Кришну, взял другой лук и явил сияющие божественные астры. Могучий Кришна астрами остановил его астры, снова рассёк его лук и тремя стрелами повредил колесницу. Лишившись лука и колесницы, герой схватил меч и щит и выпрыгнул из колесницы, словно могучий Гаруда. Когда он налетал, Кешава в бою рассёк его меч и, разгневанный, тремя нарачами поразил его в грудь. Могучерукий царь, лишённый сознания, рухнул, сотрясая землю, словно гора, поражённая ваджрой. Затем Кешава снова поразил стрелами всех царей, и, увидев Рукми павшим, владыки разбежались. Рукмини, увидев брата, корчившегося на земле, желая сохранить ему жизнь, упала к стопам своего мужа. Кешава поднял её, обнял, утешил, даровал Рукми бесстрашие и затем отправился в свою столицу.

Version

76131ce9aef8 · published Jun 22, 2026, 4:52:04 AM UTC

Available inRU

Page between verses with