Mahabharata
Virāṭa-yātrā-parva (Virāṭa's Campaign Against the Trigartas)4.30.1-7
3872 / 15823
Mahabharata · 4.30.1-7
Devanāgarī

वैशंपायन उवाच
ततस् तेषां महाराज तत्रैवामिततेजसाम् ॥
छद्मलिङ्गप्रविष्टानां पाण्डवानां महात्मनाम् ॥
व्यतीतः समयः सम्यग् वसतां वै पुरोत्तमे ॥
कुर्वतां तस्य कर्माणि विराटस्य महीपतेः ॥
ततस् त्रयोदशस्यान्ते तस्य वर्षस्य भारत ॥
सुशर्मणा गृहीतं तु गोधनं तरसा बहु ॥
ततो जवेन महता गोपाः पुरम् अथाव्रजत् ॥
अपश्यन् मत्स्यराजं च रथात् प्रस्कन्द्य कुण्डली ॥
शूरैः परिवृतं योधैः कुण्डलाङ्गदधारिभिः ॥
सद्भिश् च मन्त्रिभिः सार्धं पाण्डवैश् च नरर्षभैः ॥
तं सभायां महाराजम् आसीनं राष्ट्रवर्धनम् ॥
सो ऽब्रवीद् उपसंगम्य विराटं प्रणतस् तदा ॥
अस्मान् युधि विनिर्जित्य परिभूय सबान्धवान् ॥
गवां शतसहस्राणि त्रिगर्ताः कालयन्ति ते ॥
तान् परीप्स मनुष्येन्द्र मा नेशुः पशवस् तव ॥

Transliteration (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
tatas teṣāṃ mahārāja tatraivāmitatejasām ||
chadmaliṅgapraviṣṭānāṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanām ||
vyatītaḥ samayaḥ samyag vasatāṃ vai purottame ||
kurvatāṃ tasya karmāṇi virāṭasya mahīpateḥ ||
tatas trayodaśasyānte tasya varṣasya bhārata ||
suśarmaṇā gṛhītaṃ tu godhanaṃ tarasā bahu ||
tato javena mahatā gopāḥ puram athāvrajat ||
apaśyan matsyarājaṃ ca rathāt praskandya kuṇḍalī ||
śūraiḥ parivṛtaṃ yodhaiḥ kuṇḍalāṅgadadhāribhiḥ ||
sadbhiś ca mantribhiḥ sārdhaṃ pāṇḍavaiś ca nararṣabhaiḥ ||
taṃ sabhāyāṃ mahārājam āsīnaṃ rāṣṭravardhanam ||
so 'bravīd upasaṃgamya virāṭaṃ praṇatas tadā ||
asmān yudhi vinirjitya paribhūya sabāndhavān ||
gavāṃ śatasahasrāṇi trigartāḥ kālayanti te ||
tān parīpsa manuṣyendra mā neśuḥ paśavas tava ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
वैशंपायनvaiśaṃpāyanaVaishampayana
उवाचuvācasaid
ततस्tatasthen
तेषांteṣāṃtheir, those
महाराजmahārājaO great king
तत्रैवामिततेजसाम्tatraivāmitatejasāmform of tatraivāmitatejasām
छद्मलिङ्गप्रविष्टानांchadmaliṅgapraviṣṭānāṃform of chadmaliṅgapraviṣṭānāṃ
पाण्डवानांpāṇḍavānāṃPandava
महात्मनाम्mahātmanāmgreat
व्यतीतःvyatītaḥform of vyatītaḥ
समयःsamayaḥterm, condition
सम्यग्samyagform of samyag
वसतांvasatāṃform of vasatāṃ
वैvaiindeed
पुरोत्तमेpurottameform of purottame
कुर्वतांkurvatāṃform of kurvatāṃ
तस्यtasyahis, that
कर्माणिkarmāṇideeds
विराटस्यvirāṭasyaVirata
महीपतेःmahīpateḥform of mahīpateḥ
ततस्tatasthen
त्रयोदशस्यान्तेtrayodaśasyānteform of trayodaśasyānte
तस्यtasyahis, that
वर्षस्यvarṣasyaform of varṣasya
भारतbhārataO Bharata
सुशर्मणाsuśarmaṇāform of suśarmaṇā
गृहीतंgṛhītaṃform of gṛhītaṃ
तुtuindeed, but
गोधनंgodhanaṃwealth, to strike, to kill
तरसाtarasāswiftly
बहुbahumuch
ततोtatothen, from there
जवेनjavenawith speed
महताmahatāwith great
गोपाःgopāḥcow
पुरम्puramform of puram
अथाव्रजत्athāvrajatform of athāvrajat
अपश्यन्apaśyanto see
मत्स्यराजंmatsyarājaṃMatsya, king
caand
रथात्rathātchariot
प्रस्कन्द्यpraskandyahaving leapt, having thrown himself
कुण्डलीkuṇḍalīwith earrings
शूरैःśūraiḥhero
परिवृतंparivṛtaṃform of parivṛtaṃ
योधैःyodhaiḥwarrior
कुण्डलाङ्गदधारिभिःkuṇḍalāṅgadadhāribhiḥform of kuṇḍalāṅgadadhāribhiḥ
सद्भिश्sadbhiśform of sadbhiś
caand
मन्त्रिभिःmantribhiḥform of mantribhiḥ
सार्धंsārdhaṃtogether with
पाण्डवैश्pāṇḍavaiśPandava
caand
नरर्षभैःnararṣabhaiḥman, hero
तंtaṃhis, that
सभायांsabhāyāṃin the assembly
महाराजम्mahārājamgreat, king
आसीनंāsīnaṃsitting
राष्ट्रवर्धनम्rāṣṭravardhanamwealth, to strike, to kill
सोsoform of so
ऽब्रवीद्'bravīdform of 'bravīd
उपसंगम्यupasaṃgamyato go
विराटंvirāṭaṃVirata
प्रणतस्praṇatasform of praṇatas
तदाtadāthen
अस्मान्asmānus
युधिyudhiin battle
विनिर्जित्यvinirjityaform of vinirjitya
परिभूयparibhūyaform of paribhūya
सबान्धवान्sabāndhavānform of sabāndhavān
गवांgavāṃcows
शतसहस्राणिśatasahasrāṇihundreds of thousands
त्रिगर्ताःtrigartāḥform of trigartāḥ
कालयन्तिkālayantiform of kālayanti
तेtethey; to you
तान्tāntheir, those
परीप्सparīpsaform of parīpsa
मनुष्येन्द्रmanuṣyendraO lord of men
माnot, lest
नेशुःneśuḥform of neśuḥ
पशवस्paśavasto see
तवtavayour, of you
Translation

Vaishampayana said: "Then, great king, for these magnanimous Pandavas of measureless splendor, who had entered under disguise and lived in the finest of cities performing the tasks of King Virata, the term passed by fittingly. At the end of that thirteenth year, O Bharata, Susharman swiftly seized a great herd of cattle. Then the cowherds ran to the city with great speed. One of them, wearing earrings, leapt down from his chariot and saw the king of the Matsyas surrounded by valiant warriors adorned with earrings and armlets, together with his good counselors and the Pandavas, bulls among men. Approaching the great king Virata, increaser of the realm, who sat in the assembly hall, he bowed and said: 'Having defeated us in battle and humiliated us along with our kinsmen, the Trigartas are driving off hundreds of thousands of your cattle. Go after them, lord of men, so that your cattle may not be lost.'"

Version

fa9afc444d72 · published Jul 16, 2026, 6:17:35 PM UTC

Available inRUEN

Page between verses with