Mahabharata
Ratha-atiratha-saṃkhyāna (165) (The Reckoning of the Ratha and Atiratha Warriors, Chapters 161-172)5.165.1-5
5099 / 15823
Mahabharata · 5.165.1-5
Devanāgarī

भीष्म उवाच
अचलो वृषकश् चैव भ्रातरौ सहिताव् उभौ ॥
रथौ तव दुराधर्षौ शत्रून् विध्वंसयिष्यतः ॥
बलवन्तौ नरव्याघ्रौ दृढक्रोधौ प्रहारिणौ ॥
गान्धारमुख्यौ तरुणौ दर्शनीयौ महाबलौ ॥
सखा ते दयितो नित्यं य एष रणकर्कशः ॥
प्रोत्साहयति राजंस् त्वां विग्रहे पाण्डवैः सह ॥
परुषः कत्थनो नीचः कर्णो वैकर्तनस् तव ॥
मन्त्री नेता च बन्धुश् च मानी चात्यन्तम् उच्छ्रितः ॥
एष नैव रथः पूर्णो नाप्य् एवातिरथो नृप ॥
वियुक्तः कवचेनैष सहजेन विचेतनः ॥
कुण्डलाभ्यां च दिव्याभ्यां वियुक्तः सततं घृणी ॥

Transliteration (IAST)

bhīṣma uvāca
acalo vṛṣakaś caiva bhrātarau sahitāv ubhau ||
rathau tava durādharṣau śatrūn vidhvaṃsayiṣyataḥ ||
balavantau naravyāghrau dṛḍhakrodhau prahāriṇau ||
gāndhāramukhyau taruṇau darśanīyau mahābalau ||
sakhā te dayito nityaṃ ya eṣa raṇakarkaśaḥ ||
protsāhayati rājaṃs tvāṃ vigrahe pāṇḍavaiḥ saha ||
paruṣaḥ katthano nīcaḥ karṇo vaikartanas tava ||
mantrī netā ca bandhuś ca mānī cātyantam ucchritaḥ ||
eṣa naiva rathaḥ pūrṇo nāpy evātiratho nṛpa ||
viyuktaḥ kavacenaiṣa sahajena vicetanaḥ ||
kuṇḍalābhyāṃ ca divyābhyāṃ viyuktaḥ satataṃ ghṛṇī ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
भीष्मbhīṣmaBhishma; grandfather Bhishma
उवाचuvācasaid; spoke
अचलोacaloAchala; the warrior Achala
वृषकश्vṛṣakaśVrishaka; the warrior Vrishaka
चैवcaivaand also; and indeed
भ्रातरौbhrātarautwo brothers; both brothers
सहिताव्sahitāvunited; joined together
उभौubhauboth; the two
रथौrathautwo rathas; two charioteers
तवtavayour; yours
दुराधर्षौdurādharṣauhard to overcome; unassailable
शत्रून्śatrūnenemies; foes
विध्वंसयिष्यतःvidhvaṃsayiṣyataḥwill crush; will destroy
बलवन्तौbalavantautwo strong ones; both mighty
नरव्याघ्रौnaravyāghrautwo tigers among men; two best of men
दृढक्रोधौdṛḍhakrodhaufirm in wrath; steadfast in fury
प्रहारिणौprahāriṇaustriking; dealing blows
गान्धारमुख्यौgāndhāramukhyauforemost among the Gandharans; chief men of Gandhara
तरुणौtaruṇauyoung; youthful
दर्शनीयौdarśanīyaufair to behold; worthy of the eye
महाबलौmahābalautwo mighty ones; both of great strength; possessed of great power
सखाsakhāfriend; companion
तेtethey; those
दयितोdayitodear; beloved
नित्यंnityaṃconstantly; always
yawho; those who
एषeṣathis; he
रणकर्कशःraṇakarkaśaḥharsh in battle; stern in war
प्रोत्साहयतिprotsāhayatiurges; incites
राजंस्rājaṃsO king; sovereign
त्वांtvāṃto you; you
विग्रहेvigrahein strife; in war
पाण्डवैःpāṇḍavaiḥthe Pandavas; with the Pandavas
सहsahatogether with; jointly with
परुषःparuṣaḥharsh; rude
कत्थनोkatthanoboastful; self-praising
नीचःnīcaḥbase; vile
कर्णोkarṇoKarna; son of Radha
वैकर्तनस्vaikartanasVaikartana; Karna son of Vikartana
तवtavayour; yours
मन्त्रीmantrīcounselor; minister
नेताnetāleader; commander
caand; also
बन्धुश्bandhuśkinsman; ally
caand; also
मानीmānīproud; conceited
चात्यन्तम्cātyantamand to the highest degree; and utterly
उच्छ्रितःucchritaḥexcessively elevated; arrogantly exalted
एषeṣathis; he
नैवnaivanot at all; precisely not
रथःrathaḥa ratha; a charioteer
पूर्णोpūrṇofull; complete
नाप्य्nāpyand not; nor also
एवातिरथोevātirathoprecisely an atiratha; a great charioteer
नृपnṛpaO king; ruler
वियुक्तःviyuktaḥdeprived; separated
कवचेनैषkavacenaiṣathis one with his armor; by his own armor he
सहजेनsahajenainnate; inborn
विचेतनःvicetanaḥsenseless; bewildered
कुण्डलाभ्यांkuṇḍalābhyāṃtwo earrings; a pair of kundalas
caand; also
दिव्याभ्यांdivyābhyāṃdivine; celestial
वियुक्तःviyuktaḥdeprived; separated
सततंsatataṃconstantly; always
घृणीghṛṇīcompassionate; pitiful
Translation

Bhishma said: Achala and Vrishaka, two brothers together, are your two unassailable rathas; they will crush your enemies. Strong, tigers among men, firm in wrath and dealing blows, foremost among the Gandharans, young, fair of form and mighty, they will fight. He who is ever dear to you as a friend, this warrior stern in battle, urges you, O king, toward strife with the Pandavas. Harsh, boastful, and base, Karna Vaikartana is your counselor, leader, kinsman, and a proud man, excessively arrogant. He is not even a full ratha, still less an atiratha, O king: this reckless man is deprived of his innate armor and forever suffers, deprived of his two divine earrings.

Version

8de661a4bc3a · published Jul 17, 2026, 6:32:37 AM UTC

Available inRUEN

Page between verses with