Mahabharata
Bhīṣmabhīmasātyakisaṃgrāmaḥ (The Battle of Bhīṣma with Bhīma and Sātyaki)6.68.1-11
5701 / 15823
Mahabharata · 6.68.1-11
Devanāgarī

संजय उवाच
शिखण्डी सह मत्स्येन विराटेन विशां पते ॥
भीष्मम् आशु महेष्वासम् आससाद सुदुर्जयम् ॥
द्रोणं कृपं विकर्णं च महेष्वासान् महाबलान् ॥
राज्ञश् चान्यान् रणे शूरान् बहून् आर्छद् धनंजयः ॥
सैन्धवं च महेष्वासं सामात्यं सह बन्धुभिः ॥
प्राच्यांश् च दाक्षिणात्यांश् च भूमिपान् भूमिपर्षभ ॥
पुत्रं च ते महेष्वासं दुर्योधनम् अमर्षणम् ॥
दुःसहं चैव समरे भीमसेनो ऽभ्यवर्तत ॥
सहदेवस् तु शकुनिम् उलूकं च महारथम् ॥
पितापुत्रौ महेष्वासाव् अभ्यवर्तत दुर्जयौ ॥
युधिष्ठिरो महाराज गजानीकं महारथः ॥
समवर्तत संग्रामे पुत्रेण निकृतस् तव ॥
माद्रीपुत्रस् तु नकुलः शूरः संक्रन्दनो युधि ॥
त्रिगर्तानां रथोदारैः समसज्जत पाण्डवः ॥
अभ्यवर्तन्त दुर्धर्षाः समरे शाल्वकेकयान् ॥
सात्यकिश् चेकितानश् च सौभद्रश् च महारथः ॥
धृष्टकेतुश् च समरे राक्षसश् च घटोत्कचः ॥
पुत्राणां ते रथानीकं प्रत्युद्याताः सुदुर्जयाः ॥
सेनापतिर् अमेयात्मा धृष्टद्युम्नो महाबलः ॥
द्रोणेन समरे राजन् समियायेन्द्रकर्मणा ॥
एवम् एते महेष्वासास् तावकाः पाण्डवैः सह ॥
समेत्य समरे शूराः संप्रहारं प्रचक्रिरे ॥

Transliteration (IAST)

saṃjaya uvāca
śikhaṇḍī saha matsyena virāṭena viśāṃ pate ||
bhīṣmam āśu maheṣvāsam āsasāda sudurjayam ||
droṇaṃ kṛpaṃ vikarṇaṃ ca maheṣvāsān mahābalān ||
rājñaś cānyān raṇe śūrān bahūn ārchad dhanaṃjayaḥ ||
saindhavaṃ ca maheṣvāsaṃ sāmātyaṃ saha bandhubhiḥ ||
prācyāṃś ca dākṣiṇātyāṃś ca bhūmipān bhūmiparṣabha ||
putraṃ ca te maheṣvāsaṃ duryodhanam amarṣaṇam ||
duḥsahaṃ caiva samare bhīmaseno 'bhyavartata ||
sahadevas tu śakunim ulūkaṃ ca mahāratham ||
pitāputrau maheṣvāsāv abhyavartata durjayau ||
yudhiṣṭhiro mahārāja gajānīkaṃ mahārathaḥ ||
samavartata saṃgrāme putreṇa nikṛtas tava ||
mādrīputras tu nakulaḥ śūraḥ saṃkrandano yudhi ||
trigartānāṃ rathodāraiḥ samasajjata pāṇḍavaḥ ||
abhyavartanta durdharṣāḥ samare śālvakekayān ||
sātyakiś cekitānaś ca saubhadraś ca mahārathaḥ ||
dhṛṣṭaketuś ca samare rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ ||
putrāṇāṃ te rathānīkaṃ pratyudyātāḥ sudurjayāḥ ||
senāpatir ameyātmā dhṛṣṭadyumno mahābalaḥ ||
droṇena samare rājan samiyāyendrakarmaṇā ||
evam ete maheṣvāsās tāvakāḥ pāṇḍavaiḥ saha ||
sametya samare śūrāḥ saṃprahāraṃ pracakrire ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
संजय उवाचsaṃjaya uvācaSanjaya said; Sanjaya spoke
शिखण्डी सह मत्स्येनśikhaṇḍī saha matsyenaShikhandin together with the Matsya; Shikhandin with the king of Matsya
विराटेन विशाम् पतेvirāṭena viśām patewith Virata, lord of men; with Virata, O king
भीष्मम् आशु महेष्वासम्bhīṣmam āśu maheṣvāsamupon Bhishma swiftly, the great archer; upon the mighty bowman Bhishma
आससाद सुदुर्जयम्āsasāda sudurjayamapproached, the hard-to-conquer one; drew near the unconquerable one
द्रोणम् कृपम् विकर्णम् चdroṇam kṛpam vikarṇam caDrona, Kripa and Vikarna; Drona together with Kripa
महेष्वासान् महाबलान्maheṣvāsān mahābalānthe great archers, the mighty ones; the powerful bowmen
राज्ञः च अन्यान् रणे शूरान्rājñaḥ ca anyān raṇe śūrānand other heroic kings in battle; other valiant kings
बहून् आर्छत् धनंजयःbahūn ārchat dhanaṃjayaḥstruck down many, Dhananjaya; Arjuna overtook many
सैन्धवम् च महेष्वासम्saindhavam ca maheṣvāsamand Saindhava the great archer; Jayadratha the bowman
सामात्यम् सह बन्धुभिःsāmātyam saha bandhubhiḥwith his minister and kinsmen; with his kin and ministers
प्राच्यान् च दाक्षिणात्यान् चprācyān ca dākṣiṇātyān caand the eastern and the southern; the lords of east and south
भूमिपान् भूमिपर्षभbhūmipān bhūmiparṣabhaearthly kings, bull among men; lords of the earth, foremost one
पुत्रम् च ते महेष्वासम्putram ca te maheṣvāsamand your son, the great archer; your son the bowman
दुर्योधनम् अमर्षणम्duryodhanam amarṣaṇamDuryodhana, the impatient one; the irascible Duryodhana
दुःसहम् च एव समरेduḥsaham ca eva samareand Duhsaha also in battle; and Duhsaha in the fight
भीमसेनः अभ्यवर्ततbhīmasenaḥ abhyavartataBhimasena attacked; Bhima advanced upon them
सहदेवः तु शकुनिम्sahadevaḥ tu śakunimSahadeva, meanwhile, upon Shakuni; Sahadeva against Shakuni
उलूकम् च महारथम्ulūkam ca mahārathamand Uluka the great chariot-warrior; and the mighty warrior Uluka
पितापुत्रौ महेष्वासौpitāputrau maheṣvāsaufather and son, the great archers; the two bowmen, father and son
अभ्यवर्तत दुर्जयौabhyavartata durjayauattacked, the hard-to-conquer ones; advanced upon the unconquerable ones
युधिष्ठिरः महाराजyudhiṣṭhiraḥ mahārājaYudhishthira, great king; King Yudhishthira
गजानीकम् महारथःgajānīkam mahārathaḥthe elephant division, the great chariot-warrior; the elephant corps
समवर्तत संग्रामेsamavartata saṃgrāmemet in battle; advanced against
पुत्रेण निकृतः तवputreṇa nikṛtaḥ tavadeceived by your son; wronged by your son
माद्रीपुत्रः तु नकुलःmādrīputraḥ tu nakulaḥthe son of Madri, Nakula; Nakula, son of Madri
शूरः संक्रन्दनः युधिśūraḥ saṃkrandanaḥ yudhithe hero, who cries out in battle; the warrior with the war-cry
त्रिगर्तानाम् रथोदारैःtrigartānām rathodāraiḥwith the noble charioteers of the Trigartas; with the chariot-warriors of Trigarta
समसज्जत पाण्डवःsamasajjata pāṇḍavaḥengaged, the son of Pandu; clashed, the Pandava
अभ्यवर्तन्त दुर्धर्षाःabhyavartanta durdharṣāḥthe unassailable ones attacked; the irresistible ones advanced
समरे शाल्वकेकयान्samare śālvakekayānin battle upon the Shalvas and Kekayas; against the Shalva-Kekayas
सात्यकिः चेकितानः चsātyakiḥ cekitānaḥ caSatyaki and Chekitana; Satyaki with Chekitana
सौभद्रः च महारथःsaubhadraḥ ca mahārathaḥand the great chariot-warrior Saubhadra; and the mighty Abhimanyu
धृष्टकेतुः च समरेdhṛṣṭaketuḥ ca samareand Dhrishtaketu in battle; also Dhrishtaketu
राक्षसः च घटोत्कचःrākṣasaḥ ca ghaṭotkacaḥand the rakshasa Ghatotkacha; Ghatotkacha the rakshasa
पुत्राणाम् ते रथानीकम्putrāṇām te rathānīkamthe chariot division of your sons; the array of chariots of your children
प्रत्युद्याताः सुदुर्जयाःpratyudyātāḥ sudurjayāḥwent forth to meet, the hard-to-conquer ones; advanced against them
सेनापतिः अमेयात्माsenāpatiḥ ameyātmāthe commander of immeasurable spirit; the boundless general
धृष्टद्युम्नः महाबलःdhṛṣṭadyumnaḥ mahābalaḥDhrishtadyumna the mighty; the powerful Dhrishtadyumna
द्रोणेन समरे राजन्droṇena samare rājanwith Drona in battle, O king; with Drona in the fight
समियाय इन्द्रकर्मणाsamiyāya indrakarmaṇāmet, whose deeds were like Indra's; clashed with the Indra-like one
एवम् एते महेष्वासाःevam ete maheṣvāsāḥthus these great archers; so these bowmen
तावकाः पाण्डवैः सहtāvakāḥ pāṇḍavaiḥ sahayours together with the Pandavas; your men and the Pandavas
समेत्य समरे शूराःsametya samare śūrāḥhaving met in battle, the heroes; having come together in the fight
संप्रहारम् प्रचक्रिरेsaṃprahāram pracakrirebegan the clash; engaged in the fray
Translation

Sanjaya said: "Shikhandin, together with King Virata of the Matsyas, O lord of men, swiftly approached the great archer Bhishma, the hard-to-conquer one. Dhananjaya struck down Drona, Kripa, and Vikarna, those mighty great archers, and many other heroic kings in battle. He also overtook the great archer Saindhava with his minister and kinsmen, as well as the lords of the eastern and southern lands, O bull among men. Bhimasena advanced upon your son, the great archer Duryodhana, quick to anger, and upon Duhsaha in battle. Sahadeva attacked the hard-to-conquer father and son, the great archer Shakuni and the great chariot-warrior Uluka. The great chariot-warrior Yudhishthira, deceived by your son, advanced in battle against the elephant division, O great king. Nakula, son of Madri, a hero with a battle-cry, engaged in combat with the noble charioteers of the Trigartas. The unassailable Satyaki, Chekitana, and the great chariot-warrior Saubhadra attacked the Shalvas and Kekayas in battle. Dhrishtaketu and the rakshasa Ghatotkacha, hard to conquer, advanced against the chariot division of your sons. The mighty commander Dhrishtadyumna, of immeasurable spirit, met Drona in battle, whose deeds were like those of Indra. Thus these great archers, your men and the Pandavas, having met in battle, began the clash."

Version

56cf80b5244b · published Jul 17, 2026, 9:35:52 PM UTC

Available inRUEN

Page between verses with