Mahabharata
Maṇḍalavyūhaḥ (Bhīṣma's Maṇḍala Formation)6.77.11-20
5737 / 15823
Mahabharata · 6.77.11-20
Devanāgarī

ततः प्रभाते विमले स्वेनानीकेन वीर्यवान् ॥
अव्यूहत स्वयं व्यूहं भीष्मो व्यूहविशारदः ॥
मण्डलं मनुजश्रेष्ठ नानाशस्त्रसमाकुलम् ॥
संपूर्णं योधमुख्यैश् च तथा दन्तिपदातिभिः ॥
रथैर् अनेकसाहस्रैः समन्तात् परिवारितम् ॥
अश्ववृन्दैर् महद्भिश् च ऋष्टितोमरधारिभिः ॥
नागे नागे रथाः सप्त सप्त चाश्वा रथे रथे ॥
अन्व् अश्वं दश धानुष्का धानुष्के सप्त चर्मिणः ॥
एवंव्यूहं महाराज तव सैन्यं महारथैः ॥
स्थितं रणाय महते भीष्मेण युधि पालितम् ॥
दशाश्वानां सहस्राणि दन्तिनां च तथैव च ॥
रथानाम् अयुतं चापि पुत्राश् च तव दंशिताः ॥
चित्रसेनादयः शूरा अभ्यरक्षन् पितामहम् ॥
रक्ष्यमाणश् च तैः शूरैर् गोप्यमानाश् च तेन ते ॥
संनद्धाः समदृश्यन्त राजानश् च महाबलाः ॥
दुर्योधनस् तु समरे दंशितो रथम् आस्थितः ॥
व्यभ्राजत श्रिया जुष्टो यथा शक्रस् त्रिविष्टपे ॥
ततः शब्दो महान् आसीत् पुत्राणां तव भारत ॥
रथघोषश् च तुमुलो वादित्राणां च निस्वनः ॥
भीष्मेण धार्तराष्ट्राणां व्यूढः प्रत्यङ्मुखो युधि ॥
मण्डलः सुमहाव्यूहो दुर्भेद्यो ऽमित्रघातिनाम् ॥
सर्वतः शुशुभे राजन् रणे ऽरीणां दुरासदः ॥

Transliteration (IAST)

tataḥ prabhāte vimale svenānīkena vīryavān ||
avyūhata svayaṃ vyūhaṃ bhīṣmo vyūhaviśāradaḥ ||
maṇḍalaṃ manujaśreṣṭha nānāśastrasamākulam ||
saṃpūrṇaṃ yodhamukhyaiś ca tathā dantipadātibhiḥ ||
rathair anekasāhasraiḥ samantāt parivāritam ||
aśvavṛndair mahadbhiś ca ṛṣṭitomaradhāribhiḥ ||
nāge nāge rathāḥ sapta sapta cāśvā rathe rathe ||
anv aśvaṃ daśa dhānuṣkā dhānuṣke sapta carmiṇaḥ ||
evaṃvyūhaṃ mahārāja tava sainyaṃ mahārathaiḥ ||
sthitaṃ raṇāya mahate bhīṣmeṇa yudhi pālitam ||
daśāśvānāṃ sahasrāṇi dantināṃ ca tathaiva ca ||
rathānām ayutaṃ cāpi putrāś ca tava daṃśitāḥ ||
citrasenādayaḥ śūrā abhyarakṣan pitāmaham ||
rakṣyamāṇaś ca taiḥ śūrair gopyamānāś ca tena te ||
saṃnaddhāḥ samadṛśyanta rājānaś ca mahābalāḥ ||
duryodhanas tu samare daṃśito ratham āsthitaḥ ||
vyabhrājata śriyā juṣṭo yathā śakras triviṣṭape ||
tataḥ śabdo mahān āsīt putrāṇāṃ tava bhārata ||
rathaghoṣaś ca tumulo vāditrāṇāṃ ca nisvanaḥ ||
bhīṣmeṇa dhārtarāṣṭrāṇāṃ vyūḍhaḥ pratyaṅmukho yudhi ||
maṇḍalaḥ sumahāvyūho durbhedyo 'mitraghātinām ||
sarvataḥ śuśubhe rājan raṇe 'rīṇāṃ durāsadaḥ ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
ततः प्रभाते विमलेtataḥ prabhāte vimalethen at clear dawn; after that on a bright morning
स्वेन अनीकेन वीर्यवान्svena anīkena vīryavānmighty with his own army; valiant with his own forces
अव्यूहत स्वयम् व्यूहम्avyūhata svayam vyūhamhimself arrayed the formation; personally set up the array
भीष्मः व्यूहविशारदःbhīṣmaḥ vyūhaviśāradaḥBhishma, expert in formations; Bhishma, skilled in battle arrays
मण्डलम् मनुजश्रेष्ठmaṇḍalam manujaśreṣṭhathe mandala, best of men; the circular array, o lord
नानाशस्त्रसमाकुलम्nānāśastrasamākulamfilled with various weapons; overflowing with a multitude of arms
संपूर्णम् योधमुख्यैः चsaṃpūrṇam yodhamukhyaiḥ caand full of chief warriors; filled with the best fighters
तथा दन्तिपदातिभिःtathā dantipadātibhiḥas well as elephants and footmen; elephants and foot warriors
रथैः अनेकसाहस्रैःrathaiḥ anekasāhasraiḥby many thousands of chariots; by thousands of rathas
समन्तात् परिवारितम्samantāt parivāritamsurrounded on all sides; encircled from every side
अश्ववृन्दैः महद्भिः चaśvavṛndaiḥ mahadbhiḥ caand by great troops of horses; by great cavalry detachments
ऋष्टितोमरधारिभिःṛṣṭitomaradhāribhiḥwith bearers of rishti and tomara spears; with wielders of javelins and lances
नागे नागे रथाः सप्तnāge nāge rathāḥ saptaseven chariots to each elephant; seven rathas by each elephant
सप्त च अश्वाः रथे रथेsapta ca aśvāḥ rathe ratheand seven horses to each chariot; seven horsemen at each ratha
अनु अश्वम् दश धानुष्काःanu aśvam daśa dhānuṣkāḥten archers behind each horse; ten bowmen after each horse
धानुष्के सप्त चर्मिणःdhānuṣke sapta carmiṇaḥseven shield-bearers to each archer; seven shield-men to each bowman
एवंव्यूहम् महाराजevaṃvyūham mahārājathus arrayed, great king; with such a formation, sovereign
तव सैन्यम् महारथैःtava sainyam mahārathaiḥyour army with maharathas; your forces with great chariot-warriors
स्थितम् रणाय महतेsthitam raṇāya mahatestanding ready for the great battle; prepared for the great fight
भीष्मेण युधि पालितम्bhīṣmeṇa yudhi pālitamguarded by Bhishma in battle; under Bhishma's protection
दशाश्वानाम् सहस्राणिdaśāśvānām sahasrāṇiten thousand horses; ten thousand steeds
दन्तिनाम् च तथा एव चdantinām ca tathā eva caand elephants likewise; and as many war elephants
रथानाम् अयुतम् च अपिrathānām ayutam ca apiand ten thousand chariots also; also a myriad of rathas
पुत्राः च तव दंशिताःputrāḥ ca tava daṃśitāḥand your sons, armed; your sons in armor
चित्रसेनादयः शूराःcitrasenādayaḥ śūrāḥheroes led by Chitrasena; Chitrasena and the other warriors
अभ्यरक्षन् पितामहम्abhyarakṣan pitāmahamguarded the grandsire; protected Bhishma
रक्ष्यमाणः च तैः शूरैःrakṣyamāṇaḥ ca taiḥ śūraiḥand guarded by those heroes; protected by these warriors
गोप्यमानाः च तेन तेgopyamānāḥ ca tena teand protected by him in turn; and themselves kept safe by him
संनद्धाः समदृश्यन्तsaṃnaddhāḥ samadṛśyantaappeared fully armed; seemed equipped for war
राजानः च महाबलाःrājānaḥ ca mahābalāḥand mighty kings; lords great in strength
दुर्योधनः तु समरेduryodhanaḥ tu samareDuryodhana, however, in battle; and Duryodhana in the fight
दंशितः रथम् आस्थितःdaṃśitaḥ ratham āsthitaḥarmed, mounted on his chariot; in armor upon his ratha
व्यभ्राजत श्रिया जुष्टःvyabhrājata śriyā juṣṭaḥshone, endowed with splendor; gleamed, wrapped in magnificence
यथा शक्रः त्रिविष्टपेyathā śakraḥ triviṣṭapelike Shakra in the heavens; like Indra in Trivishtapa
ततः शब्दः महान् आसीत्tataḥ śabdaḥ mahān āsītthen a great sound arose; after that a loud noise rose up
पुत्राणाम् तव भारतputrāṇām tava bhārataof your sons, o Bharata; among your sons
रथघोषः च तुमुलःrathaghoṣaḥ ca tumulaḥand the tumultuous rattle of chariots; the roaring din of rathas
वादित्राणाम् च निस्वनःvāditrāṇām ca nisvanaḥand the sound of musical instruments; and the voice of battle instruments
भीष्मेण धार्तराष्ट्राणाम्bhīṣmeṇa dhārtarāṣṭrāṇāmby Bhishma for the Dhartarashtras; by Bhishma among the sons of Dhritarashtra
व्यूढः प्रत्यङ्मुखः युधिvyūḍhaḥ pratyaṅmukhaḥ yudhiarrayed facing west in battle; set with its front toward the west
मण्डलः सुमहाव्यूहःmaṇḍalaḥ sumahāvyūhaḥthe mandala, a very great array; an enormous circular formation
दुर्भेद्यः अमित्रघातिनाम्durbhedyaḥ amitraghātināmhard to break for slayers of foes; impenetrable to enemies
सर्वतः शुशुभे राजन्sarvataḥ śuśubhe rājanshone on every side, o king; gleamed from every direction
रणे अरीणाम् दुरासदःraṇe arīṇām durāsadaḥhard for foes to approach in battle; unapproachable to enemies in the fight
Translation

At clear dawn, mighty Bhishma, expert in battle arrays, himself arrayed his army into the mandala, o best of men. It was filled with various weapons, full of chief warriors, elephants, and foot-soldiers, surrounded on every side by many thousands of chariots and by great cavalry troops bearing rishti spears and tomara lances. Beside each elephant stood seven chariots, beside each chariot seven horses, behind each horse ten archers, and beside each archer seven shield-bearers. Thus was your army arrayed, great king, standing ready for the great battle and guarded by Bhishma in the fight. Ten thousand horses, as many elephants, ten thousand chariots, and your armed sons, heroes led by Chitrasena, guarded the grandsire. Guarded by these heroes and himself guarding them, Bhishma stood amid the mighty, armed kings. Duryodhana, clad in armor and mounted on his chariot, shone in the battle with splendor, like Shakra in the heavens. Then among your sons, o Bharata, a great roar arose: the tumultuous rattle of chariots and the sound of battle instruments. The mandala, the vast array of the Dhartarashtras, arrayed by Bhishma facing west, hard to break for slayers of foes and unapproachable by enemies, gleamed on every side in the battle, o king.

Version

071c90c24111 · published Jul 17, 2026, 9:38:21 PM UTC

Available inRUEN

Page between verses with