मागधानाम् अधिपतिर् जयत्सेनो महाबलः ॥
अद्य सप्तैव चाहानि हतः संख्ये ऽभिमन्युना ॥
ततो दश सहस्राणि गजानां भीमकर्मणाम् ॥
जघान गदया भीमस् तस्य राज्ञः परिच्छदम् ॥
ततो ऽन्ये ऽपि हता नागा रथाश् च शतशो बलात् ॥
तद् एवं समरे तात वर्तमाने महाभये ॥
भीमसेनं समासाद्य त्वां च पाण्डव कौरवाः ॥
सवाजिरथनागाश् च मृत्युलोकम् इतो गताः ॥
तथा सेनामुखे तत्र निहते पार्थ पाण्डवैः ॥
भीष्मः प्रासृजद् उग्राणि शरवर्षाणि मारिष ॥
स चेदिकाशिपाञ्चालान् करूषान् मत्स्यकेकयान् ॥
शरैः प्रच्छाद्य निधनम् अनयत् परुषास्त्रवित् ॥
तस्य चापच्युतैर् बाणैः परदेहविदारणैः ॥
पूर्णम् आकाशम् अभवद् रुक्मपुङ्खैर् अजिह्मगैः ॥
गत्या दशम्या ते गत्वा जघ्नुर् वाजिरथद्विपान् ॥
हित्वा नव गतीर् दुष्टाः स बाणान् व्यायतो ऽमुचत् ॥
दिनानि दश भीष्मेण निघ्नता तावकं बलम् ॥
शून्याः कृता रथोपस्था हताश् च गजवाजिनः ॥
दर्शयित्वात्मनो रूपं रुद्रोपेन्द्रसमं युधि ॥
पाण्डवानाम् अनीकानि प्रविगाह्य व्यशातयत् ॥
विनिघ्नन् पृथिवीपालांश् चेदिपाञ्चालकेकयान् ॥
व्यदहत् पाण्डवीं सेनां नराश्वगजसंकुलाम् ॥
मज्जन्तम् अप्लवे मन्दम् उज्जिहीर्षुः सुयोधनम् ॥
तथा चरन्तं समरे तपन्तम् इव भास्करम् ॥
न शेकुः सृञ्जया द्रष्टुं तथैवान्ये महीक्षितः ॥
विचरन्तं तथा तं तु संग्रामे जितकाशिनम् ॥
सर्वोद्योगेन सहसा पाण्डवाः समुपाद्रवन् ॥
स तु विद्राव्य समरे पाण्डवान् सृञ्जयान् अपि ॥
एक एव रणे भीष्म एकवीरत्वम् आगतः ॥
तं शिखण्डी समासाद्य त्वया गुप्तो महारथम् ॥
जघान पुरुषव्याघ्रं शरैः संनतपर्वभिः ॥
स एष पतितः शेते शरतल्पे पितामहः ॥
त्वां प्राप्य पुरुषव्याघ्र गृध्रः प्राप्येव वायसम् ॥
द्रोणः पञ्च दिनान्य् उग्रो विधम्य रिपुवाहिनीः ॥
कृत्वा व्यूहं महायुद्धे पातयित्वा महारथान् ॥
जयद्रथस्य समरे कृत्वा रक्षां महारथः ॥
अन्तकप्रतिमश् चोग्रां रात्रिं युद्ध्वादहत् प्रजाः ॥
अद्येति द्वे दिने वीरो भारद्वाजः प्रतापवान् ॥
धृष्टद्युम्नं समासाद्य स गतः परमां गतिम् ॥
यदि चैव परान् युद्धे सूतपुत्रमुखान् रथान् ॥
नावारयिष्यः संग्रामे न स्म द्रोणो व्यनङ्क्ष्यत ॥
भवता तु बलं सर्वं धार्तराष्ट्रस्य वारितम् ॥
ततो द्रोणो हतो युद्धे पार्षतेन धनंजय ॥
क इवान्यो रणे कुर्यात् त्वद् अन्यः क्षत्रियो युधि ॥
यादृशं ते कृतं पार्थ जयद्रथवधं प्रति ॥
निवार्य सेनां महतीं हत्वा शूरांश् च पार्थिवान् ॥
निहतः सैन्धवो राजा त्वयास्त्रबलतेजसा ॥
आश्चर्यं सिन्धुराजस्य वधं जानन्ति पार्थिवाः ॥
अनाश्चर्यं हि तत् त्वत्तस् त्वं हि पार्थ महारथः ॥
त्वां हि प्राप्य रणे क्षत्रम् एकाहाद् इति भारत ॥
तप्यमानम् असंयुक्तं न भवेद् इति मे मतिः ॥
सेयं पार्थ चमूर् घोरा धार्तराष्ट्रस्य संयुगे ॥
हता ससर्ववीरा हि भीष्मद्रोणौ यदा हतौ ॥
शीर्णप्रवरयोधाद्य हतवाजिनरद्विपा ॥
हीना सूर्येन्दुनक्षत्रैर् द्यौर् इवाभाति भारती ॥
विध्वस्ता हि रणे पार्थ सेनेयं भीमविक्रमात् ॥
आसुरीव पुरा सेना शक्रस्येव पराक्रमैः ॥
तेषां हतावशिष्टास् तु पञ्च सन्ति महारथाः ॥
अश्वत्थामा कृतवर्मा कर्णो मद्राधिपः कृपः ॥
तांस् त्वम् अद्य नरव्याघ्र हत्वा पञ्च महारथान् ॥
हतामित्रः प्रयच्छोर्वीं राज्ञः सद्वीपपत्तनाम् ॥
साकाशजलपातालां सपर्वतमहावनाम् ॥
प्राप्नोत्व् अमितवीर्यश्रीर् अद्य पार्थो वसुंधराम् ॥
एतां पुरा विष्णुर् इव हत्वा दैतेयदानवान् ॥
प्रयच्छ मेदिनीं राज्ञे शक्रायेव यथा हरिः ॥
अद्य मोदन्तु पाञ्चाला निहतेष्व् अरिषु त्वया ॥
विष्णुना निहतेष्व् एव दानवेयेषु देवताः ॥
māgadhānām adhipatir jayatseno mahābalaḥ ||
adya saptaiva cāhāni hataḥ saṃkhye 'bhimanyunā ||
tato daśa sahasrāṇi gajānāṃ bhīmakarmaṇām ||
jaghāna gadayā bhīmas tasya rājñaḥ paricchadam ||
tato 'nye 'pi hatā nāgā rathāś ca śataśo balāt ||
tad evaṃ samare tāta vartamāne mahābhaye ||
bhīmasenaṃ samāsādya tvāṃ ca pāṇḍava kauravāḥ ||
savājirathanāgāś ca mṛtyulokam ito gatāḥ ||
tathā senāmukhe tatra nihate pārtha pāṇḍavaiḥ ||
bhīṣmaḥ prāsṛjad ugrāṇi śaravarṣāṇi māriṣa ||
sa cedikāśipāñcālān karūṣān matsyakekayān ||
śaraiḥ pracchādya nidhanam anayat paruṣāstravit ||
tasya cāpacyutair bāṇaiḥ paradehavidāraṇaiḥ ||
pūrṇam ākāśam abhavad rukmapuṅkhair ajihmagaiḥ ||
gatyā daśamyā te gatvā jaghnur vājirathadvipān ||
hitvā nava gatīr duṣṭāḥ sa bāṇān vyāyato 'mucat ||
dināni daśa bhīṣmeṇa nighnatā tāvakaṃ balam ||
śūnyāḥ kṛtā rathopasthā hatāś ca gajavājinaḥ ||
darśayitvātmano rūpaṃ rudropendrasamaṃ yudhi ||
pāṇḍavānām anīkāni pravigāhya vyaśātayat ||
vinighnan pṛthivīpālāṃś cedipāñcālakekayān ||
vyadahat pāṇḍavīṃ senāṃ narāśvagajasaṃkulām ||
majjantam aplave mandam ujjihīrṣuḥ suyodhanam ||
tathā carantaṃ samare tapantam iva bhāskaram ||
na śekuḥ sṛñjayā draṣṭuṃ tathaivānye mahīkṣitaḥ ||
vicarantaṃ tathā taṃ tu saṃgrāme jitakāśinam ||
sarvodyogena sahasā pāṇḍavāḥ samupādravan ||
sa tu vidrāvya samare pāṇḍavān sṛñjayān api ||
eka eva raṇe bhīṣma ekavīratvam āgataḥ ||
taṃ śikhaṇḍī samāsādya tvayā gupto mahāratham ||
jaghāna puruṣavyāghraṃ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ ||
sa eṣa patitaḥ śete śaratalpe pitāmahaḥ ||
tvāṃ prāpya puruṣavyāghra gṛdhraḥ prāpyeva vāyasam ||
droṇaḥ pañca dināny ugro vidhamya ripuvāhinīḥ ||
kṛtvā vyūhaṃ mahāyuddhe pātayitvā mahārathān ||
jayadrathasya samare kṛtvā rakṣāṃ mahārathaḥ ||
antakapratimaś cogrāṃ rātriṃ yuddhvādahat prajāḥ ||
adyeti dve dine vīro bhāradvājaḥ pratāpavān ||
dhṛṣṭadyumnaṃ samāsādya sa gataḥ paramāṃ gatim ||
yadi caiva parān yuddhe sūtaputramukhān rathān ||
nāvārayiṣyaḥ saṃgrāme na sma droṇo vyanaṅkṣyata ||
bhavatā tu balaṃ sarvaṃ dhārtarāṣṭrasya vāritam ||
tato droṇo hato yuddhe pārṣatena dhanaṃjaya ||
ka ivānyo raṇe kuryāt tvad anyaḥ kṣatriyo yudhi ||
yādṛśaṃ te kṛtaṃ pārtha jayadrathavadhaṃ prati ||
nivārya senāṃ mahatīṃ hatvā śūrāṃś ca pārthivān ||
nihataḥ saindhavo rājā tvayāstrabalatejasā ||
āścaryaṃ sindhurājasya vadhaṃ jānanti pārthivāḥ ||
anāścaryaṃ hi tat tvattas tvaṃ hi pārtha mahārathaḥ ||
tvāṃ hi prāpya raṇe kṣatram ekāhād iti bhārata ||
tapyamānam asaṃyuktaṃ na bhaved iti me matiḥ ||
seyaṃ pārtha camūr ghorā dhārtarāṣṭrasya saṃyuge ||
hatā sasarvavīrā hi bhīṣmadroṇau yadā hatau ||
śīrṇapravarayodhādya hatavājinaradvipā ||
hīnā sūryendunakṣatrair dyaur ivābhāti bhāratī ||
vidhvastā hi raṇe pārtha seneyaṃ bhīmavikramāt ||
āsurīva purā senā śakrasyeva parākramaiḥ ||
teṣāṃ hatāvaśiṣṭās tu pañca santi mahārathāḥ ||
aśvatthāmā kṛtavarmā karṇo madrādhipaḥ kṛpaḥ ||
tāṃs tvam adya naravyāghra hatvā pañca mahārathān ||
hatāmitraḥ prayacchorvīṃ rājñaḥ sadvīpapattanām ||
sākāśajalapātālāṃ saparvatamahāvanām ||
prāpnotv amitavīryaśrīr adya pārtho vasuṃdharām ||
etāṃ purā viṣṇur iva hatvā daiteyadānavān ||
prayaccha medinīṃ rājñe śakrāyeva yathā hariḥ ||
adya modantu pāñcālā nihateṣv ariṣu tvayā ||
viṣṇunā nihateṣv eva dānaveyeṣu devatāḥ ||
«Владыка магадхов, могучий Джаятсена, семь дней назад был убит в бою Абхиманью. Затем Бхима палицей сразил десять тысяч страшных слонов из войска того царя, а после того силой были уничтожены и другие слоны и сотни колесниц. Так, дорогой, в этой великой и страшной битве Кауравы, встретив Бхимасену и тебя, Пандава, вместе с конями, колесницами и слонами ушли отсюда в мир смерти. Когда передовой край войска был разбит Пандавами, Партха, Бхишма выпустил страшные дожди стрел. Знаток суровых астр, он покрыл стрелами Чеди, Каши, Панчалов, Карушей, Матсьев и Кекаев и отправил их к гибели. Небо наполнилось золотопёрыми прямыми стрелами, сорвавшимися с его лука и разрывавшими тела врагов. Эти стрелы, идя десятым путём и минуя девять ложных, поражали коней, колесницы и слонов. За десять дней Бхишма, убивая твоё войско, опустошил сиденья колесниц и сразил слонов и коней. Явив в бою облик, равный Рудре и Упендре, он входил в войска Пандавов и разрушал их; убивая владык земли, Чеди, Панчалов и Кекаев, он жёг пандавскую армию, полную людей, коней и слонов. Он желал поднять Суёдхану, тонущего без плота, и, действуя так в бою, палил словно солнце. Сринджаи и другие цари не могли смотреть на него. Когда Бхишма сиял победой и так двигался в сражении, Пандавы внезапно бросились на него всеми силами. Разогнав в бою Пандавов и Сринджаев, один Бхишма стал в битве единственным героем. Тогда Шикханди, под твоей защитой, встретил этого махаратху, тигра среди людей, и сразил его крепкими стрелами. Этот дед теперь лежит поверженный на ложе стрел, встретив тебя, тигр среди людей, как гриф, настигший ворону. Грозный Дрона пять дней громил вражеские войска, строил выюху в великой битве, низлагал махаратхов, устроил защиту Джайдратхе и, подобный Антаке, ночью жёг воинов. В последние два дня могучий сын Бхарадваджи встретил Дхриштадьюмну и достиг высшей участи. Если бы ты в сражении не сдерживал других ратхинов во главе с сыном суты, Дрона не был бы уничтожен. Но тобой было сдержано всё войско Дхритараштры, и потому Дрона был убит в бою сыном Пришаты, Дхананджая. Кто другой из кшатриев, кроме тебя, мог бы сделать в битве то, что ты сделал для убийства Джайдратхи, Партха? Сдержав великую армию и сразив героев-царей, ты силой и сиянием своих астр убил царя Саиндхаву. Цари считают убийство царя Синдху чудом, но от тебя это неудивительно: ты ведь махаратха, Партха. Когда ты вступаешь в бой, кшатрийская сила, палимая и расстроенная, не устоит и одного дня, таково моё мнение. Эта грозная армия Дхритараштры в сражении уже погибла со всеми героями, когда пали Бхишма и Дрона. Лишённая лучших воинов, с убитыми конями, людьми и слонами, рать Бхаратов сияет, словно небо, лишённое солнца, луны и звёзд. Эта армия в бою разгромлена мощью Бхимы, как некогда асурское войско подвигами Шакры. У них, оставшихся после гибели, есть только пять махаратхов: Ашваттхаман, Критаварман, Карна, владыка Мадров и Крипа. Сразив сегодня этих пятерых махаратхов, тигр среди людей, ты, убив врагов, отдай царю землю с островами и городами. Пусть сегодня Партха безмерной силы и славы обретёт землю с небом, водами, пātālой, горами и великими лесами. Как некогда Вишну, убив дайтьев и данавов, отдал землю Шакре, так и ты отдай землю царю. Пусть сегодня Панчалы радуются, когда враги будут убиты тобою, как боги радовались, когда Вишну сразил данавов».
9b123250edde · published Jun 20, 2026, 7:31:58 AM UTC
Available inRUPage between verses with
Кришна проводит Арджуну через память войны: Бхишма, Дрона, Джайдратха, гибель войск. Эта память не для гордости, а для ясности: осталось малое число опор Кауравов, и Карна среди них главный.