Mahabharata
Arjuna Reaches Bhīma8.58.1-12
8966 / 15823
Mahabharata · 8.58.1-12
Devanāgarī

संजय उवाच
राजन् कुरूणां प्रवरैर् बलैर् भीमम् अभिद्रुतम् ॥
मज्जन्तम् इव कौन्तेयम् उज्जिहीर्षुर् धनंजयः ॥
विमृद्य सूतपुत्रस्य सेनां भारत सायकैः ॥
प्राहिणोन् मृत्युलोकाय परवीरान् धनंजयः ॥
ततो ऽस्याम्बरम् आवृत्य शरजालानि भागशः ॥
अदृश्यन्त तथान्ये च निघ्नन्तस् तव वाहिनीम् ॥
स पक्षिसंघाचरितम् आकाशं पूरयञ् शरैः ॥
धनंजयो महाराज कुरूणाम् अन्तको ऽभवत् ॥
ततो भल्लैः क्षुरप्रैश् च नाराचैर् निर्मलैर् अपि ॥
गात्राणि प्राक्षिणोत् पार्थः शिरांसि च चकर्त ह ॥
छिन्नगात्रैर् विकवचैर् विशिरस्कैः समन्ततः ॥
पतितैश् च पतद्भिश् च योधैर् आसीत् समावृतम् ॥
धनंजयशराभ्यस्तैः स्यन्दनाश्वनरद्विपैः ॥
रणभूमिर् अभूद् राजन् महावैतरणी यथा ॥
ईषाचक्राक्षभङ्गैश् च व्यश्वैः साश्वैश् च युध्यताम् ॥
ससूतैर् हतसूतैश् च रथैः स्तीर्णाभवन् मही ॥
सुवर्णवर्मसंनाहैर् योधैः कनकभूषणैः ॥
आस्थिताः कृतवर्माणो भद्रा नित्यमदा द्विपाः ॥
क्रुद्धाः क्रुद्धैर् महामात्रैः प्रेषितार्जुनम् अभ्ययुः ॥
चतुःशताः शरवर्षैर् हताः पेतुः किरीटिना ॥
पर्यस्तानीव शृङ्गाणि ससत्त्वानि महागिरेः ॥
धनंजयशराभ्यस्तैः स्तीर्णा भूर् वरवारणैः ॥
अभिपेदे ऽर्जुनरथो घनान् भिन्दन्न् इवांशुमान् ॥
हतैर् गजमनुष्याश्वैर् भग्नैश् च बहुधा रथैः ॥
विशस्त्रपत्रकवचैर् युद्धशौण्डैर् गतासुभिः ॥
अपविद्धायुधैर् मार्गः स्तीर्णो ऽभूत् फल्गुनेन वै ॥

Transliteration (IAST)

saṃjaya uvāca
rājan kurūṇāṃ pravarair balair bhīmam abhidrutam ||
majjantam iva kaunteyam ujjihīrṣur dhanaṃjayaḥ ||
vimṛdya sūtaputrasya senāṃ bhārata sāyakaiḥ ||
prāhiṇon mṛtyulokāya paravīrān dhanaṃjayaḥ ||
tato 'syāmbaram āvṛtya śarajālāni bhāgaśaḥ ||
adṛśyanta tathānye ca nighnantas tava vāhinīm ||
sa pakṣisaṃghācaritam ākāśaṃ pūrayañ śaraiḥ ||
dhanaṃjayo mahārāja kurūṇām antako 'bhavat ||
tato bhallaiḥ kṣurapraiś ca nārācair nirmalair api ||
gātrāṇi prākṣiṇot pārthaḥ śirāṃsi ca cakarta ha ||
chinnagātrair vikavacair viśiraskaiḥ samantataḥ ||
patitaiś ca patadbhiś ca yodhair āsīt samāvṛtam ||
dhanaṃjayaśarābhyastaiḥ syandanāśvanaradvipaiḥ ||
raṇabhūmir abhūd rājan mahāvaitaraṇī yathā ||
īṣācakrākṣabhaṅgaiś ca vyaśvaiḥ sāśvaiś ca yudhyatām ||
sasūtair hatasūtaiś ca rathaiḥ stīrṇābhavan mahī ||
suvarṇavarmasaṃnāhair yodhaiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ ||
āsthitāḥ kṛtavarmāṇo bhadrā nityamadā dvipāḥ ||
kruddhāḥ kruddhair mahāmātraiḥ preṣitārjunam abhyayuḥ ||
catuḥśatāḥ śaravarṣair hatāḥ petuḥ kirīṭinā ||
paryastānīva śṛṅgāṇi sasattvāni mahāgireḥ ||
dhanaṃjayaśarābhyastaiḥ stīrṇā bhūr varavāraṇaiḥ ||
abhipede 'rjunaratho ghanān bhindann ivāṃśumān ||
hatair gajamanuṣyāśvair bhagnaiś ca bahudhā rathaiḥ ||
viśastrapatrakavacair yuddhaśauṇḍair gatāsubhiḥ ||
apaviddhāyudhair mārgaḥ stīrṇo 'bhūt phalgunena vai ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
संजय उवाचsaṃjaya uvācaСанджая сказал; Санджая произнёс
राजन् कुरूणाम् प्रवरैःrājan kurūṇām pravaraiḥцарь, лучшими Куру; лучшими силами Куру
बलैः भीमम् अभिद्रुतम्balaiḥ bhīmam abhidrutamвойсками Бхиму атакованного; напавшими на Бхиму
मज्जन्तम् इव कौन्तेयम्majjantam iva kaunteyamтонущего словно Каунтею; словно тонущего Бхиму
उज्जिहीर्षुः धनंजयःujjihīrṣuḥ dhanaṃjayaḥжелая поднять Дхананджая; желая вытащить
विमृद्य सूतपुत्रस्यvimṛdya sūtaputrasyaрастоптав сына возницы; разгромив Карны
सेनाम् भारत सायकैःsenām bhārata sāyakaiḥвойско, Бхарата, стрелами; армию стрелами
प्राहिणोत् मृत्युलोकायprāhiṇot mṛtyulokāyaотправил в мир смерти; послал к смерти
परवीरान् धनंजयःparavīrān dhanaṃjayaḥчужих героев Дхананджая; вражеских героев
ततः अस्य अम्बरम् आवृत्यtataḥ asya ambaram āvṛtyaзатем его небо покрыв; закрыв небо
शरजालानि भागशःśarajālāni bhāgaśaḥсети стрел частями; сетями стрел
अदृश्यन्त तथा अन्ये चadṛśyanta tathā anye caбыли видны и другие; виднелись другие
निघ्नन्तः तव वाहिनीम्nighnantaḥ tava vāhinīmубивающие твоё войско; поражавшие армию
स पक्षिसंघाचरितम्sa pakṣisaṃghācaritamто стаями птиц посещаемое; где летали птицы
आकाशम् पूरयन् शरैःākāśam pūrayan śaraiḥнебо наполняя стрелами; заполняя небо стрелами
धनंजयः महाराजdhanaṃjayaḥ mahārājaДхананджая, великий царь; Арджуна
कुरूणाम् अन्तकः अभवत्kurūṇām antakaḥ abhavatКуру концом стал; стал гибелью Куру
ततः भल्लैः क्षुरप्रैः चtataḥ bhallaiḥ kṣurapraiḥ caзатем бхаллами и кшурапрами; бхаллами и кшурами
नाराचैः निर्मलैः अपिnārācaiḥ nirmalaiḥ apiи нарачами чистыми; блестящими нарачами
गात्राणि प्राक्षिणोत् पार्थःgātrāṇi prākṣiṇot pārthaḥчлены рассекал Партха; Партха рубил тела
शिरांसि च चकर्त हśirāṃsi ca cakarta haи головы отрезал; и головы срезал
छिन्नगात्रैः विकवचैःchinnagātraiḥ vikavacaiḥс отсечёнными членами, без доспехов; обрубленными, без брони
विशिरस्कैः समन्ततःviśiraskaiḥ samantataḥобезглавленными со всех сторон; безголовыми
पतितैः च पतद्भिः चpatitaiḥ ca patadbhiḥ caпавшими и падающими; упавшими и падающими
योधैः आसीत् समावृतम्yodhaiḥ āsīt samāvṛtamвоинами было покрыто; поле покрылось
धनंजयशराभ्यस्तैःdhanaṃjayaśarābhyastaiḥстрелами Дхананджаи поражёнными; битым Арджуной
स्यन्दनाश्वनरद्विपैःsyandanāśvanaradvipaiḥколесницами, конями, людьми, слонами; ратхами, конями, людьми, слонами
रणभूमिः अभूत् राजन्raṇabhūmiḥ abhūt rājanполе битвы стало, царь; поле боя стало
महावैतरणी यथाmahāvaitaraṇī yathāкак великая Вайтарани; словно Вайтарани
ईषाचक्राक्षभङ्गैः चīṣācakrākṣabhaṅgaiḥ caи обломками дышел, колёс, осей; с обломками упряжи
व्यश्वैः साश्वैः चvyaśvaiḥ sāśvaiḥ caбез коней и с конями; с конями и без коней
युध्यताम्yudhyatāmсражающихся; сражавшихся
ससूतैः हतसूतैः चsasūtaiḥ hatasūtaiḥ caс возницами и с убитыми возницами; с живыми и мёртвыми возницами
रथैः स्तीर्णा अभवत् महीrathaiḥ stīrṇā abhavat mahīколесницами покрыта стала земля; земля была устлана ратхами
सुवर्णवर्मसंनाहैःsuvarṇavarmasaṃnāhaiḥс золотыми доспехами и упряжью; в золотых доспехах
योधैः कनकभूषणैःyodhaiḥ kanakabhūṣaṇaiḥвоинами с золотыми украшениями; златоукрашенными бойцами
आस्थिताः कृतवर्माणःāsthitāḥ kṛtavarmāṇaḥзанятые защищёнными воинами; оседланные бронированными
भद्राः नित्यमदाः द्विपाःbhadrāḥ nityamadāḥ dvipāḥблагородные всегда пьяные слоны; боевые слоны
क्रुद्धाः क्रुद्धैः महामात्रैःkruddhāḥ kruddhaiḥ mahāmātraiḥразъярённые разъярёнными погонщиками; злые с злыми вожатыми
प्रेषिताः अर्जुनम् अभ्ययुःpreṣitāḥ arjunam abhyayuḥпосланные, к Арджуне пошли; были направлены на Арджуну
चतुःशताः शरवर्षैःcatuḥśatāḥ śaravarṣaiḥчетыре сотни дождями стрел; четыреста
हताः पेतुः किरीटिनाhatāḥ petuḥ kirīṭināубитые пали Киритиным; сражённые Арджуной
पर्यस्तानि इव शृङ्गाणिparyastāni iva śṛṅgāṇiкак обрушенные вершины; словно сорванные пики
ससत्त्वानि महागिरेःsasattvāni mahāgireḥс живыми существами великой горы; великой горы
धनंजयशराभ्यस्तैःdhanaṃjayaśarābhyastaiḥстрелами Дхананджаи поражёнными; стрелами Арджуны
स्तीर्णा भूः वरवारणैःstīrṇā bhūḥ varavāraṇaiḥземля покрыта лучшими слонами; земля устлана слонами
अभिपेदे अर्जुनरथःabhipede arjunarathaḥпошла колесница Арджуны; ратха Арджуны пошла
घनान् भिन्दन् इव अंशुमान्ghanān bhindan iva aṃśumānсловно солнце, разбивая тучи; как солнце сквозь тучи
हतैः गजमनुष्याश्वैःhataiḥ gajamanuṣyāśvaiḥубитыми слонами, людьми, конями; павшими слонами и людьми
भग्नैः च बहुधा रथैःbhagnaiḥ ca bahudhā rathaiḥи многократно разбитыми колесницами; разбитыми ратхами
विशस्त्रपत्रकवचैःviśastrapatrakavacaiḥбез оружия, крыльев и доспехов; лишёнными оружия и брони
युद्धशौण्डैः गतासुभिःyuddhaśauṇḍaiḥ gatāsubhiḥмастерами боя без жизни; мёртвыми воинами
अपविद्धायुधैः मार्गःapaviddhāyudhaiḥ mārgaḥс отброшенным оружием путь; дорога с брошенным оружием
स्तीर्णः अभूत् फल्गुनेन वैstīrṇaḥ abhūt phalgunena vaiбыл покрыт Пхалгуной; была устлана Арджуной
Translation

Санджая сказал: «Видя, что Бхима, словно тонущий, атакован лучшими силами Куру, Дхананджая захотел вытащить Каунтею. Разгромив стрелами войско сына возницы, он отправил вражеских героев в мир смерти, Бхарата. Затем небо, частями закрытое его сетями стрел, стало видно вместе с другими стрелами, поражавшими твою армию. Наполняя стрелами небо, где обычно летают стаи птиц, Дхананджая, великий царь, стал гибелью Куру. Бхаллами, кшурапрами и блестящими нарачами Партха рассекал тела и срезал головы. Всё вокруг было покрыто воинами с отсечёнными членами, без доспехов, без голов, павшими и падающими. Поле битвы, покрытое колесницами, конями, людьми и слонами, поражёнными стрелами Дхананджаи, стало подобно великой Вайтарани, царь. Земля была устлана колесницами с обломанными дышлами, колёсами и осями, с конями и без коней, с живыми и убитыми возницами. Благородные боевые слоны, оседланные воинами в золотых доспехах и украшениях, разъярённые и направленные разъярёнными погонщиками, пошли на Арджуну. Четыреста таких слонов, сражённые дождями стрел Киритина, пали, словно обрушенные вершины великой горы вместе с живыми существами. Земля была устлана лучшими слонами, поражёнными стрелами Дхананджаи, а колесница Арджуны пошла вперёд, словно солнце, разбивающее тучи. Путь был устлан убитыми слонами, людьми и конями, многократно разбитыми колесницами, мёртвыми мастерами боя без оружия и доспехов, с отброшенным оружием; так Пхалгуна проложил дорогу».

Version

2f56d1dd4b1a · published Jun 20, 2026, 7:58:11 AM UTC

Available inRU

Page between verses with