Mahabharata
After Karṇa's Fall8.68.1-12
9007 / 15823
Mahabharata · 8.68.1-12
Devanāgarī

संजय उवाच
शल्यस् तु कर्णार्जुनयोर् विमर्दे; बलानि दृष्ट्वा मृदितानि बाणैः ॥
दुर्योधनं यान्तम् अवेक्षमाणो; संदर्शयद् भारत युद्धभूमिम् ॥
निपातितस्यन्दनवाजिनागं; दृष्ट्वा बलं तद् धतसूतपुत्रम् ॥
दुर्योधनो ऽश्रुप्रतिपूर्णनेत्रो; मुहुर् मुहुर् न्यश्वसद् आर्तरूपः ॥
कर्णं तु शूरं पतितं पृथिव्यां; शराचितं शोणितदिग्धगात्रम् ॥
यदृच्छया सूर्यम् इवावनिस्थं; दिदृक्षवः संपरिवार्य तस्थुः ॥
प्रहृष्टवित्रस्तविषण्णविस्मृतास्; तथापरे शोकगता इवाभवन् ॥
परे त्वदीयाश् च परस्परेण; यथा यथैषां प्रकृतिस् तथाभवन् ॥
प्रविद्धवर्माभरणाम्बरायुधं; धनंजयेनाभिहतं हतौजसम् ॥
निशम्य कर्णं कुरवः प्रदुद्रुवुर्; हतर्षभा गाव इवाकुलाकुलाः ॥
कृत्वा विमर्दं भृशम् अर्जुनेन; कर्णं हतं केसरिणेव नागम् ॥
दृष्ट्वा शयानं भुवि मद्रराजो; भीतो ऽपसर्पत् सरथः सुशीघ्रम् ॥
मद्राधिपश् चापि विमूढचेतास्; तूर्णं रथेनापहृतध्वजेन ॥
दुर्योधनस्यान्तिकम् एत्य शीघ्रं; संभाष्य दुःखार्तम् उवाच वाक्यम् ॥
विशीर्णनागाश्वरथप्रवीरं; बलं त्वदियं यमराष्ट्रकल्पम् ॥
अन्योन्यम् आसाद्य हतं महद्भिर्; नराश्वनागैर् गिरिकूटकल्पैः ॥
नैतादृशं भारत युद्धम् आसीद्; यथाद्य कर्णार्जुनयोर् बभूव ॥
ग्रस्तौ हि कर्णेन समेत्य कृष्णाव्; अन्ये च सर्वे तव शत्रवो ये ॥
दैवं तु यत् तत् स्ववशं प्रवृत्तं; तत् पाण्डवान् पाति हिनस्ति चास्मान् ॥
तवार्थसिद्ध्यर्थकरा हि सर्वे; प्रसह्य वीरा निहता द्विषद्भिः ॥
कुबेरवैवस्वतवासवानां; तुल्यप्रभावाम्बुपतेश् च वीराः ॥
वीर्येण शौर्येण बलेन चैव; तैस् तैश् च युक्ता विपुलैर् गुणौघैः ॥
अवध्यकल्पा निहता नरेन्द्रास्; तवार्थकामा युधि पाण्डवेयैः ॥
तन् मा शुचो भारत दिष्टम् एतत्; पर्यायसिद्धिर् न सदास्ति सिद्धिः ॥

Transliteration (IAST)

saṃjaya uvāca
śalyas tu karṇārjunayor vimarde; balāni dṛṣṭvā mṛditāni bāṇaiḥ ||
duryodhanaṃ yāntam avekṣamāṇo; saṃdarśayad bhārata yuddhabhūmim ||
nipātitasyandanavājināgaṃ; dṛṣṭvā balaṃ tad dhatasūtaputram ||
duryodhano 'śrupratipūrṇanetro; muhur muhur nyaśvasad ārtarūpaḥ ||
karṇaṃ tu śūraṃ patitaṃ pṛthivyāṃ; śarācitaṃ śoṇitadigdhagātram ||
yadṛcchayā sūryam ivāvanisthaṃ; didṛkṣavaḥ saṃparivārya tasthuḥ ||
prahṛṣṭavitrastaviṣaṇṇavismṛtās; tathāpare śokagatā ivābhavan ||
pare tvadīyāś ca paraspareṇa; yathā yathaiṣāṃ prakṛtis tathābhavan ||
praviddhavarmābharaṇāmbarāyudhaṃ; dhanaṃjayenābhihataṃ hataujasam ||
niśamya karṇaṃ kuravaḥ pradudruvur; hatarṣabhā gāva ivākulākulāḥ ||
kṛtvā vimardaṃ bhṛśam arjunena; karṇaṃ hataṃ kesariṇeva nāgam ||
dṛṣṭvā śayānaṃ bhuvi madrarājo; bhīto 'pasarpat sarathaḥ suśīghram ||
madrādhipaś cāpi vimūḍhacetās; tūrṇaṃ rathenāpahṛtadhvajena ||
duryodhanasyāntikam etya śīghraṃ; saṃbhāṣya duḥkhārtam uvāca vākyam ||
viśīrṇanāgāśvarathapravīraṃ; balaṃ tvadiyaṃ yamarāṣṭrakalpam ||
anyonyam āsādya hataṃ mahadbhir; narāśvanāgair girikūṭakalpaiḥ ||
naitādṛśaṃ bhārata yuddham āsīd; yathādya karṇārjunayor babhūva ||
grastau hi karṇena sametya kṛṣṇāv; anye ca sarve tava śatravo ye ||
daivaṃ tu yat tat svavaśaṃ pravṛttaṃ; tat pāṇḍavān pāti hinasti cāsmān ||
tavārthasiddhyarthakarā hi sarve; prasahya vīrā nihatā dviṣadbhiḥ ||
kuberavaivasvatavāsavānāṃ; tulyaprabhāvāmbupateś ca vīrāḥ ||
vīryeṇa śauryeṇa balena caiva; tais taiś ca yuktā vipulair guṇaughaiḥ ||
avadhyakalpā nihatā narendrās; tavārthakāmā yudhi pāṇḍaveyaiḥ ||
tan mā śuco bhārata diṣṭam etat; paryāyasiddhir na sadāsti siddhiḥ ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
संजय उवाचsaṃjaya uvācaСанджая сказал; Санджая произнёс
शल्यः तु कर्णार्जुनयोः विमर्देśalyaḥ tu karṇārjunayoḥ vimardeШалья же в схватке Карны и Арджуны; после боя Карны с Арджуной
बलानि दृष्ट्वा मृदितानि बाणैःbalāni dṛṣṭvā mṛditāni bāṇaiḥувидев войска, смятые стрелами; глядя на разбитые армии
दुर्योधनम् यान्तम् अवेक्षमाणःduryodhanam yāntam avekṣamāṇaḥна Дурьодхану уходящего смотря; наблюдая Дурьодхану
संदर्शयत् भारत युद्धभूमिम्saṃdarśayat bhārata yuddhabhūmimпоказывал, Бхарата, поле битвы; указал на боевище
निपातितस्यन्दनवाजिनागम्nipātitasyandanavājināgamс поверженными колесницами, конями и слонами; поле с павшими ратхами
दृष्ट्वा बलम् तत् धतसूतपुत्रम्dṛṣṭvā balam tat dhatasūtaputramувидев то войско с убитым сыном суты; войско после гибели Карны
दुर्योधनः अश्रुप्रतिपूर्णनेत्रःduryodhanaḥ aśrupratipūrṇanetraḥДурьодхана с глазами, полными слёз; Дурьодхана плакал
मुहुः मुहुः न्यश्वसत् आर्तरूपःmuhuḥ muhuḥ nyaśvasat ārtarūpaḥснова и снова вздыхал, скорбный видом; часто тяжко вздыхал
कर्णम् तु शूरम् पतितम् पृथिव्याम्karṇam tu śūram patitam pṛthivyāmКарну же героя, павшего на земле; героического Карну на земле
शराचितम् शोणितदिग्धगात्रम्śarācitam śoṇitadigdhagātramпокрытого стрелами, с окровавленным телом; израненного и кровавого
यदृच्छया सूर्यम् इव अवनिस्थम्yadṛcchayā sūryam iva avanisthamсловно случайно солнце на земле; как солнце, упавшее наземь
दिदृक्षवः संपरिवार्य तस्थुःdidṛkṣavaḥ saṃparivārya tasthuḥжелая видеть, окружив стояли; воины стояли вокруг
प्रहृष्टवित्रस्तविषण्णविस्मृताःprahṛṣṭavitrastaviṣaṇṇavismṛtāḥрадостные, испуганные, унылые, забывшиеся; с разными чувствами
तथा अपरे शोकगताः इव अभवन्tathā apare śokagatāḥ iva abhavanтак другие стали словно охвачены скорбью; иные были в печали
परे त्वदीयाः च परस्परेणpare tvadīyāḥ ca paraspareṇaвраги и твои взаимно; и противники, и свои
यथा यथा एषाम् प्रकृतिःyathā yathā eṣām prakṛtiḥкак какова их природа; согласно своей природе
तथा अभवन्tathā abhavanтакими стали; так себя проявили
प्रविद्धवर्माभरणाम्बरायुधम्praviddhavarmābharaṇāmbarāyudhamс разбросанной бронёй, украшениями, одеждой, оружием; лишённого доспехов и уборов
धनंजयेन अभिहतम् हतौजसम्dhanaṃjayena abhihatam hataujasamДхананджаей поражённого, с убитой силой; сражённого Арджуной
निशम्य कर्णम्niśamya karṇamувидев Карну; узнав о Карне
कुरवः प्रदुद्रुवुःkuravaḥ pradudruvuḥКуру побежали; Куру обратились в бегство
हतर्षभाः गावः इवhatarṣabhāḥ gāvaḥ ivaкак коровы с убитым быком; словно стадо без быка
आकुलाकुलाःākulākulāḥсовершенно смятённые; в полном беспорядке
कृत्वा विमर्दम् भृशम् अर्जुनेनkṛtvā vimardam bhṛśam arjunenaсовершив тяжкую схватку с Арджуной; после жестокого боя
कर्णम् हतम् केसरिणा इव नागम्karṇam hatam kesariṇā iva nāgamКарну убитого как слона львом; Карну, поверженного львом
दृष्ट्वा शयानम् भुवि मद्रराजःdṛṣṭvā śayānam bhuvi madrarājaḥувидев лежащим на земле, царь Мадров; Шалья увидел
भीतः अपसर्पत् सरथः सुशीघ्रम्bhītaḥ apasarpat sarathaḥ suśīghramиспуганный отъехал с колесницей быстро; быстро отступил
मद्राधिपः च अपि विमूढचेताःmadrādhipaḥ ca api vimūḍhacetāḥи владыка Мадров с помрачённым умом; Шалья растерялся
तूर्णम् रथेन अपहृतध्वजेनtūrṇam rathena apahṛtadhvajenaбыстро на колеснице с сорванным знаменем; на ратхе без стяга
दुर्योधनस्य अन्तिकम् एत्य शीघ्रम्duryodhanasya antikam etya śīghramбыстро придя к Дурьодхане; подъехал к Дурьодхане
संभाष्य दुःखार्तम् उवाच वाक्यम्saṃbhāṣya duḥkhārtam uvāca vākyamобратившись к измученному горем, сказал слово; сказал скорбящему
विशीर्णनागाश्वरथप्रवीरम्viśīrṇanāgāśvarathapravīramс разбитыми слонами, конями, колесницами, героями; разгромленное войско
बलम् त्वदीयम् यमराष्ट्रकल्पम्balam tvadīyam yamarāṣṭrakalpamтвоё войско подобно царству Ямы; как владение смерти
अन्योन्यम् आसाद्य हतम् महद्भिःanyonyam āsādya hatam mahadbhiḥвзаимно встретившись, убито великими; сражено великими бойцами
नराश्वनागैः गिरिकूटकल्पैःnarāśvanāgaiḥ girikūṭakalpaiḥлюдьми, конями, слонами, подобными горным вершинам; массами воинов и слонов
न एतादृशम् भारत युद्धम् आसीत्na etādṛśam bhārata yuddham āsītне было такой битвы, Бхарата; такой войны не бывало
यथा अद्य कर्णार्जुनयोः बभूवyathā adya karṇārjunayoḥ babhūvaкак сегодня у Карны и Арджуны случилась; как их поединок
ग्रस्तौ हि कर्णेन समेत्य कृष्णौgrastau hi karṇena sametya kṛṣṇauведь Карной вместе схвачены два Кришны; Карна почти одолел их
अन्ये च सर्वेanye ca sarveи все другие; и прочие
तव शत्रवः येtava śatravaḥ yeкоторые твои враги; твои противники
दैवम् तु यत् तत्daivam tu yat tatно та судьба; однако провидение
स्ववशम् प्रवृत्तम्svavaśam pravṛttamдействует по своей воле; идёт собственной властью
तत् पाण्डवान् पातिtat pāṇḍavān pātiона Пандавов защищает; бережёт Пандавов
हिनस्ति च अस्मान्hinasti ca asmānи нас поражает; нас губит
तव अर्थसिद्ध्यर्थकराः हि सर्वेtava arthasiddhyarthakarāḥ hi sarveведь все творившие успех твоего дела; служившие твоей цели
प्रसह्य वीराः निहताः द्विषद्भिःprasahya vīrāḥ nihatāḥ dviṣadbhiḥсилой герои убиты врагами; насильно сражены противниками
कुबेरवैवस्वतवासवानाम्kuberavaivasvatavāsavānāmКуберы, Вайвасваты и Васавы; богов великих
तुल्यप्रभावाः अम्बुपतेः च वीराःtulyaprabhāvāḥ ambupateḥ ca vīrāḥравные могуществом и владыке вод герои; подобные Варуне
वीर्येण शौर्येण बलेन च एवvīryeṇa śauryeṇa balena ca evaдоблестью, геройством и силой; по силе и мужеству
तैः तैः च युक्ताःtaiḥ taiḥ ca yuktāḥи теми и теми наделённые; обладающие разными
विपुलैः गुणौघैःvipulaiḥ guṇaughaiḥобширными потоками качеств; множеством достоинств
अवध्यकल्पाः निहताः नरेन्द्राःavadhyakalpāḥ nihatāḥ narendrāḥпочти неубиваемые цари убиты; пали непобедимые владыки
तव अर्थकामाः युधि पाण्डवेयैःtava arthakāmāḥ yudhi pāṇḍaveyaiḥжелающие твоего блага, Пандавеями в бою; за тебя сражавшиеся
तत् मा शुचः भारतtat mā śucaḥ bhārataпоэтому не скорби, Бхарата; не печалься
दिष्टम् एतत्diṣṭam etatэто назначено судьбой; так предрешено
पर्यायसिद्धिःparyāyasiddhiḥуспех бывает по очереди; удача переменчива
न सदा अस्ति सिद्धिःna sadā asti siddhiḥне всегда бывает успех; победа не постоянна
Translation

Санджая сказал: «Шалья, увидев войска, смятые стрелами в схватке Карны и Арджуны, смотрел на уходящего Дурьодхану и показывал ему поле битвы. Дурьодхана увидел войско с поверженными колесницами, конями и слонами, после гибели сына суты; глаза его наполнились слезами, и он, скорбный видом, снова и снова тяжело вздыхал. Воины стояли вокруг, желая увидеть героического Карну, павшего на земле, покрытого стрелами, с телом, обагрённым кровью, словно солнце, случайно оказавшееся на земле. Одни были радостны, другие испуганы, унылы, ошеломлены или охвачены скорбью; и свои, и чужие проявляли себя согласно своей природе. Увидев Карну, сражённого Дхананджаей, лишённого силы, с разбросанными доспехами, украшениями, одеждой и оружием, Куру побежали в полном смятении, как коровы после гибели быка. Царь Мадров, увидев Карну, убитого после жестокой схватки с Арджуной и лежащего на земле, словно слона, поверженного львом, испугался и быстро отъехал на своей колеснице. Затем Шалья, помрачённый умом, на колеснице со срезанным знаменем быстро подъехал к Дурьодхане и сказал ему, измученному горем: “Твоё войско, с разбитыми слонами, конями, колесницами и героями, теперь подобно царству Ямы. Воины, кони и слоны, подобные горным вершинам, сошлись и были взаимно уничтожены великими бойцами. Не было такой битвы, о Бхарата, как сегодня между Карной и Арджуной. Карна почти одолел двух Кришн и всех твоих врагов, но судьба действует по своей воле: она защищает Пандавов и поражает нас. Все герои, служившие успеху твоего дела, силой убиты врагами. Цари, почти неуязвимые, равные могуществом Кубере, Яме, Индре и Варуне, обладавшие доблестью, геройством, силой и множеством достоинств, пали в бою от Пандавеев, хотя желали твоего блага. Поэтому не скорби, Бхарата: это назначено судьбой. Успех приходит по очереди; победа не бывает постоянной”».

Version

3414d6af0d11 · published Jun 20, 2026, 8:39:40 AM UTC

Available inRU

Page between verses with