Mahabharata
Kṛpa Urges Rest, Aśvatthāman Refuses10.4.20-29
9789 / 15823
Mahabharata · 10.4.20-29
Devanāgarī

एवम् उक्तस् ततो द्रौणिर् मातुलेन हितं वचः ॥
अब्रवीन् मातुलं राजन् क्रोधाद् उद्वृत्य लोचने ॥
आतुरस्य कुतो निद्रा नरस्यामर्षितस्य च ॥
अर्थांश् चिन्तयतश् चापि कामयानस्य वा पुनः ॥
तद् इदं समनुप्राप्तं पश्य मे ऽद्य चतुष्टयम् ॥
यस्य भागश् चतुर्थो मे स्वप्नम् अह्नाय नाशयेत् ॥
किं नाम दुःखं लोके ऽस्मिन् पितुर् वधम् अनुस्मरन् ॥
हृदयं निर्दहन् मे ऽद्य रात्र्यहानि न शाम्यति ॥
यथा च निहतः पापैः पिता मम विशेषतः ॥
प्रत्यक्षम् अपि ते सर्वं तन् मे मर्माणि कृन्तति ॥
कथं हि मादृशो लोके मुहूर्तम् अपि जीवति ॥
द्रोणो हतेति यद् वाचः पाञ्चालानां शृणोम्य् अहम् ॥
दृष्टद्युम्नम् अहत्वाजौ नाहं जीवितुम् उत्सहे ॥
स मे पितृवधाद् वध्यः पाञ्चाला ये च संगताः ॥
विलापो भग्नसक्थस्य यस् तु राज्ञो मया श्रुतः ॥
स पुनर् हृदयं कस्य क्रूरस्यापि न निर्दहेत् ॥
कस्य ह्य् अकरुणस्यापि नेत्राभ्याम् अश्रु नाव्रजेत् ॥
नृपतेर् भग्नसक्थस्य श्रुत्वा तादृग् वचः पुनः ॥
यश् चायं मित्रपक्षो मे मयि जीवति निर्जितः ॥
शोकं मे वर्धयत्य् एष वारिवेग इवार्णवम् ॥
एकाग्रमनसो मे ऽद्य कुतो निद्रा कुतः सुखम् ॥

Transliteration (IAST)

evam uktas tato drauṇir mātulena hitaṃ vacaḥ ||
abravīn mātulaṃ rājan krodhād udvṛtya locane ||
āturasya kuto nidrā narasyāmarṣitasya ca ||
arthāṃś cintayataś cāpi kāmayānasya vā punaḥ ||
tad idaṃ samanuprāptaṃ paśya me 'dya catuṣṭayam ||
yasya bhāgaś caturtho me svapnam ahnāya nāśayet ||
kiṃ nāma duḥkhaṃ loke 'smin pitur vadham anusmaran ||
hṛdayaṃ nirdahan me 'dya rātryahāni na śāmyati ||
yathā ca nihataḥ pāpaiḥ pitā mama viśeṣataḥ ||
pratyakṣam api te sarvaṃ tan me marmāṇi kṛntati ||
kathaṃ hi mādṛśo loke muhūrtam api jīvati ||
droṇo hateti yad vācaḥ pāñcālānāṃ śṛṇomy aham ||
dṛṣṭadyumnam ahatvājau nāhaṃ jīvitum utsahe ||
sa me pitṛvadhād vadhyaḥ pāñcālā ye ca saṃgatāḥ ||
vilāpo bhagnasakthasya yas tu rājño mayā śrutaḥ ||
sa punar hṛdayaṃ kasya krūrasyāpi na nirdahet ||
kasya hy akaruṇasyāpi netrābhyām aśru nāvrajet ||
nṛpater bhagnasakthasya śrutvā tādṛg vacaḥ punaḥ ||
yaś cāyaṃ mitrapakṣo me mayi jīvati nirjitaḥ ||
śokaṃ me vardhayaty eṣa vārivega ivārṇavam ||
ekāgramanaso me 'dya kuto nidrā kutaḥ sukham ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
एवम् उक्तः ततः द्रौणिःevam uktaḥ tataḥ drauṇiḥтак сказанный затем Драуни; услышав это
मातुलेन हितम् वचःmātulena hitam vacaḥдядей полезное слово; благой совет дяди
अब्रवीत् मातुलम् राजन्abravīt mātulam rājanсказал дяде, царь; ответил дяде
क्रोधात् उद्वृत्य लोचनेkrodhāt udvṛtya locaneот гнева вытаращив глаза; с глазами от гнева
आतुरस्य कुतः निद्राāturasya kutaḥ nidrāу мучимого откуда сон?; какой сон больному?
नरस्य अमर्षितस्य चnarasya amarṣitasya caи у человека негодующего; у нестерпящего обиды
अर्थान् चिन्तयतः च अपिarthān cintayataḥ ca apiи обдумывающего дела; думающего о целях
कामयानस्य वा पुनःkāmayānasya vā punaḥили снова желающего; или охваченного желанием
तत् इदम् समनुप्राप्तम्tat idam samanuprāptamвот это пришло вместе; это всё сошлось
पश्य मे अद्य चतुष्टयम्paśya me adya catuṣṭayamвидь у меня сегодня четверицу; сегодня во мне четыре
यस्य भागः चतुर्थः मेyasya bhāgaḥ caturthaḥ meчья четвёртая доля мне; даже четверть этого
स्वप्नम् अह्नाय नाशयेत्svapnam ahnāya nāśayetсон сразу уничтожила бы; сразу лишит сна
किं नाम दुःखम् लोके अस्मिन्kiṃ nāma duḥkham loke asminкакое же горе в этом мире; какая боль
पितुः वधम् अनुस्मरन्pituḥ vadham anusmaranубийство отца вспоминая; помня гибель отца
हृदयम् निर्दहन् मे अद्यhṛdayam nirdahan me adyaсердце сжигая моё сегодня; жжёт моё сердце
रात्र्यहानि न शाम्यतिrātryahāni na śāmyatiднём и ночью не стихает; не утихает
यथा च निहतः पापैःyathā ca nihataḥ pāpaiḥи как убит злодеями; как низко убит
पिता मम विशेषतःpitā mama viśeṣataḥотец мой особенно; мой отец
प्रत्यक्षम् अपि ते सर्वम्pratyakṣam api te sarvamперед глазами твоими всё; ты видел всё
तत् मे मर्माणि कृन्ततिtat me marmāṇi kṛntatiэто мои суставы режет; это режет сердце
कथम् हि मादृशः लोकेkatham hi mādṛśaḥ lokeкак же такой как я в мире; как мне
मुहूर्तम् अपि जीवतिmuhūrtam api jīvatiхотя бы мгновение живёт; жить хоть миг
द्रोणः हतः इति यत् वाचःdroṇaḥ hataḥ iti yat vācaḥ«Дрона убит» какие слова; слова «Дрона убит»
पाञ्चालानाम् शृणोमि अहम्pāñcālānām śṛṇomi ahamПанчалов слышу я; я слышу от Панчалов
दृष्टद्युम्नम् अहत्वा आजौdṛṣṭadyumnam ahatvā ājauДхриштадьюмну не убив в бою; не сразив Дхриштадьюмну
न अहम् जीवितुम् उत्सहेna aham jīvitum utsaheя жить не могу; не хочу жить
सः मे पितृवधात् वध्यःsaḥ me pitṛvadhāt vadhyaḥон из-за убийства отца подлежит смерти; он мой должник
पाञ्चालाः ये च संगताःpāñcālāḥ ye ca saṃgatāḥи Панчалы, которые собрались; и все Панчалы
विलापः भग्नसक्थस्यvilāpaḥ bhagnasakthasyaплач сломавшего бёдра; стон с раздробленными бёдрами
यः तु राज्ञः मया श्रुतःyaḥ tu rājñaḥ mayā śrutaḥкоторый царя мной услышан; который я слышал
सः पुनः हृदयम् कस्यsaḥ punaḥ hṛdayam kasyaон опять сердце чьё; чьё сердце
क्रूरस्य अपि न निर्दहेत्krūrasya api na nirdahetдаже жестокого не сожжёт?; даже жестокого не сожжёт?
कस्य हि अकरुणस्य अपिkasya hi akaruṇasya apiу кого даже безжалостного; у кого без сострадания
नेत्राभ्याम् अश्रु न व्रजेत्netrābhyām aśru na vrajetиз глаз слеза не пойдёт?; не потекут слёзы
नृपतेः भग्नसक्थस्यnṛpateḥ bhagnasakthasyaцаря с разбитыми бёдрами; искалеченного царя
श्रुत्वा तादृक् वचः पुनःśrutvā tādṛk vacaḥ punaḥуслышав такие слова снова; после такой речи
यः च अयम् मित्रपक्षः मेyaḥ ca ayam mitrapakṣaḥ meи эта сторона друзей моя; мои союзники
मयि जीवति निर्जितःmayi jīvati nirjitaḥпри мне живом побеждена; разгромлены при мне
शोकम् मे वर्धयति एषःśokam me vardhayati eṣaḥэто мою скорбь увеличивает; это множит горе
वारिवेगः इव अर्णवम्vārivegaḥ iva arṇavamкак поток воды океан; как паводок море
एकाग्रमनसः मे अद्यekāgramanasaḥ me adyaс сосредоточенным умом у меня сегодня; когда ум одержим
कुतः निद्रा कुतः सुखम्kutaḥ nidrā kutaḥ sukhamоткуда сон, откуда счастье?; какой сон и покой?
Translation

Так Драуни услышал полезное слово дяди, но, вытаращив глаза от гнева, ответил ему, о царь: «Какой сон у мучимого человека, у того, кто не может стерпеть обиду, кто обдумывает цель или охвачен желанием? Посмотри: сегодня во мне сошлись все эти четыре состояния; даже четверти одного из них хватило бы, чтобы сразу уничтожить сон. Какая боль в этом мире сравнится с памятью об убийстве отца? Она жжёт моё сердце днём и ночью и не утихает. Ты сам видел, как мой отец был убит злодеями, и это режет мне самое сердце. Как такой, как я, может жить хотя бы мгновение, когда я слышу от Панчалов слова: “Дрона убит”? Не убив в бою Дхриштадьюмну, я не могу жить. Он должен умереть за убийство моего отца, и вместе с ним — собравшиеся Панчалы. А плач царя с раздробленными бёдрами, который я слышал, чьё сердце не сожжёт, даже если оно жестоко? У какого безжалостного человека не потекут слёзы из глаз, услышав такие слова искалеченного царя? И то, что мои союзники разгромлены, пока я жив, увеличивает мою скорбь, как поток воды увеличивает океан. Когда сегодня мой ум так сосредоточен на одном, откуда взяться сну и счастью?»

Version

4322fc76fa8c · published Jun 20, 2026, 12:04:50 PM UTC

Available inRU

Page between verses with