Mahabharata
The Song of Ashma12.28.24-35
10086 / 15823
Mahabharata · 12.28.24-35
Devanāgarī

सन्ति पुत्राः सुबहवो दरिद्राणाम् अनिच्छताम् ॥
बहूनाम् इच्छतां नास्ति समृद्धानां विचेष्टताम् ॥
व्याधिर् अग्निर् जलं शस्त्रं बुभुक्षा श्वापदं विषम् ॥
रज्ज्वा च मरणं जन्तोर् उच्चाच्च पतनं तथा ॥
निर्याणं यस्य यद् दिष्टं तेन गच्छति हेतुना ॥
दृश्यते नाभ्यतिक्रामन्न् अतिक्रान्तो न वा पुनः ॥
दृश्यते हि युवैवेह विनश्यन् वसुमान् नरः ॥
दरिद्रश् च परिक्लिष्टः शतवर्षो जनाधिप ॥
अकिंचनाश् च दृश्यन्ते पुरुषाश् चिरजीविनः ॥
समृद्धे च कुले जाता विनश्यन्ति पतंगवत् ॥
प्रायेण श्रीमतां लोके भोक्तुं शक्तिर् न विद्यते ॥
काष्ठान्य् अपि हि जीर्यन्ते दरिद्राणां नराधिप ॥
अहम् एतत् करोमीति मन्यते कालचोदितः ॥
यद् यद् इष्टम् असंतोषाद् दुरात्मा पापम् आचरन् ॥
स्त्रियो ऽक्षा मृगया पानं प्रसङ्गान् निन्दिता बुधैः ॥
दृश्यन्ते चापि बहवः संप्रसक्ता बहुश्रुताः ॥
इति कालेन सर्वार्थानीप्सितानीप्सितानि च ॥
स्पृशन्ति सर्वभूतानि निमित्तं नोपलभ्यते ॥
वायुम् आकाशम् अग्निं च चन्द्रादित्याव् अहःक्षपे ॥
ज्योतींषि सरितः शैलान् कः करोति बिभर्ति वा ॥
शीतम् उष्णं तथा वर्षं कालेन परिवर्तते ॥
एवम् एव मनुष्याणां सुखदुःखे नरर्षभ ॥
नौषधानि न शास्त्राणि न होमा न पुनर् जपाः ॥
त्रायन्ते मृत्युनोपेतं जरया वापि मानवम् ॥

Transliteration (IAST)

santi putrāḥ subahavo daridrāṇām anicchatām ||
bahūnām icchatāṃ nāsti samṛddhānāṃ viceṣṭatām ||
vyādhir agnir jalaṃ śastraṃ bubhukṣā śvāpadaṃ viṣam ||
rajjvā ca maraṇaṃ jantor uccācca patanaṃ tathā ||
niryāṇaṃ yasya yad diṣṭaṃ tena gacchati hetunā ||
dṛśyate nābhyatikrāmann atikrānto na vā punaḥ ||
dṛśyate hi yuvaiveha vinaśyan vasumān naraḥ ||
daridraś ca parikliṣṭaḥ śatavarṣo janādhipa ||
akiṃcanāś ca dṛśyante puruṣāś cirajīvinaḥ ||
samṛddhe ca kule jātā vinaśyanti pataṃgavat ||
prāyeṇa śrīmatāṃ loke bhoktuṃ śaktir na vidyate ||
kāṣṭhāny api hi jīryante daridrāṇāṃ narādhipa ||
aham etat karomīti manyate kālacoditaḥ ||
yad yad iṣṭam asaṃtoṣād durātmā pāpam ācaran ||
striyo 'kṣā mṛgayā pānaṃ prasaṅgān ninditā budhaiḥ ||
dṛśyante cāpi bahavaḥ saṃprasaktā bahuśrutāḥ ||
iti kālena sarvārthānīpsitānīpsitāni ca ||
spṛśanti sarvabhūtāni nimittaṃ nopalabhyate ||
vāyum ākāśam agniṃ ca candrādityāv ahaḥkṣape ||
jyotīṃṣi saritaḥ śailān kaḥ karoti bibharti vā ||
śītam uṣṇaṃ tathā varṣaṃ kālena parivartate ||
evam eva manuṣyāṇāṃ sukhaduḥkhe nararṣabha ||
nauṣadhāni na śāstrāṇi na homā na punar japāḥ ||
trāyante mṛtyunopetaṃ jarayā vāpi mānavam ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
सन्ति पुत्राः सुबहवःsanti putrāḥ subahavaḥесть сыновья очень многие; много детей бывает
दरिद्राणाम् अनिच्छताम्daridrāṇām anicchatāmу бедных, не желающих; у нищих без желания
बहूनाम् इच्छताम् न अस्तिbahūnām icchatām na astiу многих желающих нет; у многих хотящих отсутствует
समृद्धानाम् विचेष्टताम्samṛddhānām viceṣṭatāmу богатых старающихся; у процветающих и хлопочущих
व्याधिः अग्निः जलम् शस्त्रम्vyādhiḥ agniḥ jalam śastramболезнь, огонь, вода, оружие; недуг, пожар, поток, меч
बुभुक्षा श्वापदम् विषम्bubhukṣā śvāpadam viṣamголод, зверь, яд; голод, хищник, отрава
रज्ज्वा च मरणम् जन्तोःrajjvā ca maraṇam jantoḥи смерть существа верёвкой; гибель через петлю
उच्चात् च पतनम् तथाuccāt ca patanam tathāи падение с высоты; также низвержение сверху
निर्याणम् यस्य यत् दिष्टम्niryāṇam yasya yat diṣṭamчей какой исход назначен; какая смерть предписана
तेन गच्छति हेतुनाtena gacchati hetunāтой причиной он уходит; через тот повод приходит конец
दृश्यते न अभ्यतिक्रामन्dṛśyate na abhyatikrāmanвидно, что не переходит; не минует назначенного
अतिक्रान्तः न वा पुनःatikrāntaḥ na vā punaḥили уже перешедший не снова; и не возвращается
दृश्यते हि युवा एव इहdṛśyate hi yuvā eva ihaведь видно, что юный здесь; бывает, молодой
विनश्यन् वसुमान् नरःvinaśyan vasumān naraḥгибнет богатый человек; умирает состоятельный
दरिद्रः च परिक्लिष्टःdaridraḥ ca parikliṣṭaḥа бедный и измученный; нищий и истерзанный
शत वर्षः जन अधिपśata varṣaḥ jana adhipaстолетний, владыка людей; живёт сто лет
अकिंचनाः च दृश्यन्तेakiṃcanāḥ ca dṛśyanteи неимущие видны; нищие встречаются
पुरुषाः चिर जीविनःpuruṣāḥ cira jīvinaḥлюди долго живущие; долгожители
समृद्धे च कुले जाताःsamṛddhe ca kule jātāḥи в богатом роду рождённые; родившиеся в процветающей семье
विनश्यन्ति पतंग वत्vinaśyanti pataṃga vatгибнут как мотыльки; исчезают словно насекомые
प्रायेण श्रीमताम् लोकेprāyeṇa śrīmatām lokeобычно у богатых в мире; у обладателей достатка
भोक्तुम् शक्तिः न विद्यतेbhoktum śaktiḥ na vidyateсилы наслаждаться нет; нет способности пользоваться
काष्ठानि अपि हि जीर्यन्तेkāṣṭhāni api hi jīryanteдаже деревяшки ведь перевариваются; даже грубая пища
दरिद्राणाम् नर अधिपdaridrāṇām nara adhipaу бедных, владыка людей; у нищих
अहम् एतत् करोमि इतिaham etat karomi iti«я это делаю», так; думая: я совершаю это
मन्यते काल चोदितःmanyate kāla coditaḥсчитает побуждаемый временем; так думает гонимый временем
यत् यत् इष्टम् असंतोषात्yat yat iṣṭam asaṃtoṣātчто желанно из неудовлетворённости; всё, чего хочет от жажды
दुरात्मा पापम् आचरन्durātmā pāpam ācaranдурной душой грех совершая; злодей поступает грешно
स्त्रियः अक्षा मृगया पानम्striyaḥ akṣā mṛgayā pānamженщины, кости, охота, питьё; женщины, игра, охота, вино
प्रसङ्गात् निन्दिताः बुधैःprasaṅgāt ninditāḥ budhaiḥиз-за привязанности осуждены мудрыми; мудрецы порицают пристрастие
दृश्यन्ते च अपि बहवःdṛśyante ca api bahavaḥи всё же многие видны; однако многие бывают
संप्रसक्ताः बहु श्रुताःsaṃprasaktāḥ bahu śrutāḥсильно привязанные, многоучёные; образованные, но зависимые
इति कालेन सर्व अर्थान्iti kālena sarva arthānтак временем все вещи; так через время все цели
ईप्सित अनीप्सितानि चīpsita anīpsitāni caжеланные и нежеланные; желаемые и не желаемые
स्पृशन्ति सर्व भूतानिspṛśanti sarva bhūtāniкасаются всех существ; затрагивают всех живых
निमित्तम् न उपलभ्यतेnimittam na upalabhyateпричина не обнаруживается; повод не постигается
वायुम् आकाशम् अग्निम् चvāyum ākāśam agnim caветер, пространство и огонь; воздух, небо, пламя
चन्द्र आदित्यौ अहः क्षपेcandra ādityau ahaḥ kṣapeлуну, солнце, день и ночь; месяц, солнце, сутки и ночи
ज्योतींषि सरितः शैलान्jyotīṃṣi saritaḥ śailānсветила, реки, горы; звёзды, потоки, скалы
कः करोति बिभर्ति वाkaḥ karoti bibharti vāкто делает или поддерживает; кто создаёт и держит
शीतम् उष्णम् तथा वर्षम्śītam uṣṇam tathā varṣamхолод, жар и дождь; стужа, зной и ливень
कालेन परिवर्ततेkālena parivartateсо временем меняются; сменяются временем
एवम् एव मनुष्याणाम्evam eva manuṣyāṇāmтак же именно у людей; точно так же для людей
सुख दुःखे नर ऋषभsukha duḥkhe nara ṛṣabhaсчастье и страдание, бык людей; радость и горе
न औषधानि न शास्त्राणिna auṣadhāni na śāstrāṇiни лекарства, ни шастры; ни лечебные средства, ни писания
न होमाः न पुनः जपाःna homāḥ na punaḥ japāḥни жертвенные возлияния, ни джапы; ни хомы, ни повторение мантр
त्रायन्ते मृत्युना उपेतम्trāyante mṛtyunā upetamспасают достигнутого смертью; защищают настигнутого смертью
जरया वा अपि मानवम्jarayā vā api mānavamили старостью человека; человека, охваченного дряхлостью
Translation

«У бедных, которые не хотят детей, бывает множество сыновей; у многих богатых, которые желают и стараются, их нет. Болезнь, огонь, вода, оружие, голод, хищник, яд, петля и падение с высоты — таковы пути смерти существа. Какая кончина кому назначена, той причиной он и уходит; видно, что он не переходит назначенного, а перейдя, не возвращается. Бывает, что богатый человек гибнет юным, о владыка людей, а бедный и измученный живёт сто лет. Видны неимущие долгожители, а рождённые в богатых родах гибнут, словно мотыльки. Обычно у богатых в мире нет силы наслаждаться, тогда как у бедных, о владыка людей, переваривается даже грубая пища. Побуждаемый временем дурной человек думает: “я делаю это”, и из неудовлетворённости совершает грех ради желанного. Женщины, кости, охота и вино осуждены мудрыми из-за привязанности, и всё же видно множество многоучёных людей, сильно к ним привязанных. Так со временем желанные и нежеланные цели касаются всех существ, а причина не постигается. Кто создаёт или поддерживает ветер, пространство, огонь, луну и солнце, день и ночь, светила, реки и горы? Холод, жар и дождь меняются со временем; так же, о бык среди людей, меняются человеческие счастье и страдание. Ни лекарства, ни шастры, ни хомы, ни повторение мантр не спасают человека, которого настигла смерть или старость».

Version

82bc6eadc32a · published Jun 20, 2026, 4:06:21 PM UTC

Available inRU

Page between verses with