Mahabharata
Bhishma Praises Krishna12.47.10-24
10161 / 15823
Mahabharata · 12.47.10-24
Devanāgarī

आरिराधयिषुः कृष्णं वाचं जिगमिषामि याम् ॥
तया व्याससमासिन्या प्रीयतां पुरुषोत्तमः ॥
शुचिः शुचिषदं हंसं तत्परः परमेष्ठिनम् ॥
युक्त्वा सर्वात्मनात्मानं तं प्रपद्ये प्रजापतिम् ॥
यस्मिन् विश्वानि भूतानि तिष्ठन्ति च विशन्ति च ॥
गुणभूतानि भूतेशे सूत्रे मणिगणा इव ॥
यस्मिन् नित्ये तते तन्तौ दृढे स्रग् इव तिष्ठति ॥
सदसद्ग्रथितं विश्वं विश्वाङ्गे विश्वकर्मणि ॥
हरिं सहस्रशिरसं सहस्रचरणेक्षणम् ॥
प्राहुर् नारायणं देवं यं विश्वस्य परायणम् ॥
अणीयसाम् अणीयांसं स्थविष्ठं च स्थवीयसाम् ॥
गरीयसां गरिष्ठं च श्रेष्ठं च श्रेयसाम् अपि ॥
यं वाकेष्व् अनुवाकेषु निषत्सूपनिषत्सु च ॥
गृणन्ति सत्यकर्माणं सत्यं सत्येषु सामसु ॥
चतुर्भिश् चतुरात्मानं सत्त्वस्थं सात्वतां पतिम् ॥
यं दिव्यैर् देवम् अर्चन्ति गुह्यैः परमनामभिः ॥
यं देवं देवकी देवी वसुदेवाद् अजीजनत् ॥
भौमस्य ब्रह्मणो गुप्त्यै दीप्तम् अग्निम् इवारणिः ॥
यम् अनन्यो व्यपेताशीर् आत्मानं वीतकल्मषम् ॥
इष्ट्वानन्त्याय गोविन्दं पश्यत्य् आत्मन्य् अवस्थितम् ॥
पुराणे पुरुषः प्रोक्तो ब्रह्मा प्रोक्तो युगादिषु ॥
क्षये संकर्षणः प्रोक्तस् तम् उपास्यम् उपास्महे ॥
अतिवाय्विन्द्रकर्माणम् अतिसूर्याग्नितेजसम् ॥
अतिबुद्धीन्द्रियात्मानं तं प्रपद्ये प्रजापतिम् ॥
यं वै विश्वस्य कर्तारं जगतस् तस्थुषां पतिम् ॥
वदन्ति जगतो ऽध्यक्षम् अक्षरं परमं पदम् ॥
हिरण्यवर्णं यं गर्भम् अदितिर् दैत्यनाशनम् ॥
एकं द्वादशधा जज्ञे तस्मै सूर्यात्मने नमः ॥
शुक्ले देवान् पितॄन् कृष्णे तर्पयत्य् अमृतेन यः ॥
यश् च राजा द्विजातीनां तस्मै सोमात्मने नमः ॥

Transliteration (IAST)

ārirādhayiṣuḥ kṛṣṇaṃ vācaṃ jigamiṣāmi yām ||
tayā vyāsasamāsinyā prīyatāṃ puruṣottamaḥ ||
śuciḥ śuciṣadaṃ haṃsaṃ tatparaḥ parameṣṭhinam ||
yuktvā sarvātmanātmānaṃ taṃ prapadye prajāpatim ||
yasmin viśvāni bhūtāni tiṣṭhanti ca viśanti ca ||
guṇabhūtāni bhūteśe sūtre maṇigaṇā iva ||
yasmin nitye tate tantau dṛḍhe srag iva tiṣṭhati ||
sadasadgrathitaṃ viśvaṃ viśvāṅge viśvakarmaṇi ||
hariṃ sahasraśirasaṃ sahasracaraṇekṣaṇam ||
prāhur nārāyaṇaṃ devaṃ yaṃ viśvasya parāyaṇam ||
aṇīyasām aṇīyāṃsaṃ sthaviṣṭhaṃ ca sthavīyasām ||
garīyasāṃ gariṣṭhaṃ ca śreṣṭhaṃ ca śreyasām api ||
yaṃ vākeṣv anuvākeṣu niṣatsūpaniṣatsu ca ||
gṛṇanti satyakarmāṇaṃ satyaṃ satyeṣu sāmasu ||
caturbhiś caturātmānaṃ sattvasthaṃ sātvatāṃ patim ||
yaṃ divyair devam arcanti guhyaiḥ paramanāmabhiḥ ||
yaṃ devaṃ devakī devī vasudevād ajījanat ||
bhaumasya brahmaṇo guptyai dīptam agnim ivāraṇiḥ ||
yam ananyo vyapetāśīr ātmānaṃ vītakalmaṣam ||
iṣṭvānantyāya govindaṃ paśyaty ātmany avasthitam ||
purāṇe puruṣaḥ prokto brahmā prokto yugādiṣu ||
kṣaye saṃkarṣaṇaḥ proktas tam upāsyam upāsmahe ||
ativāyvindrakarmāṇam atisūryāgnitejasam ||
atibuddhīndriyātmānaṃ taṃ prapadye prajāpatim ||
yaṃ vai viśvasya kartāraṃ jagatas tasthuṣāṃ patim ||
vadanti jagato 'dhyakṣam akṣaraṃ paramaṃ padam ||
hiraṇyavarṇaṃ yaṃ garbham aditir daityanāśanam ||
ekaṃ dvādaśadhā jajñe tasmai sūryātmane namaḥ ||
śukle devān pitṝn kṛṣṇe tarpayaty amṛtena yaḥ ||
yaś ca rājā dvijātīnāṃ tasmai somātmane namaḥ ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
आरिराधयिषुः कृष्णम्ārirādhayiṣuḥ kṛṣṇamжелая умилостивить Кришну; стремясь поклониться
वाचम् जिगमिषामि याम्vācam jigamiṣāmi yāmречь хочу направить какую; какую речь произнесу
तया व्यास समासिन्याtayā vyāsa samāsinyāею, широкой и краткой; развёрнутой и сжатой
प्रीयताम् पुरुष उत्तमःprīyatām puruṣa uttamaḥпусть будет доволен Пурушоттама; высший Господь
शुचिः शुचि षदम् हंसम्śuciḥ śuci ṣadam haṃsamчистого, пребывающего в чистом, Хамсу; чистого Лебедя
तत् परः परमेष्ठिनम्tat paraḥ parameṣṭhinamему преданный, Парамештхина; высшего владыку
युक्त्वा सर्व आत्मना आत्मानम्yuktvā sarva ātmanā ātmānamсоединив себя всем существом; полностью сосредоточившись
तम् प्रपद्ये प्रजापतिम्tam prapadye prajāpatimк тому Праджапати прибегаю; предаюсь Господу
यस्मिन् विश्वानि भूतानिyasmin viśvāni bhūtāniв котором все существа; все создания
तिष्ठन्ति च विशन्ति चtiṣṭhanti ca viśanti caстоят и входят; пребывают и растворяются
गुण भूतानि भूत ईशेguṇa bhūtāni bhūta īśeставшие свойствами во владыке существ; в Господе живых
सूत्रे मणि गणाः इवsūtre maṇi gaṇāḥ ivaкак ряды жемчужин на нити; словно бусины
यस्मिन् नित्ये तते तन्तौyasmin nitye tate tantauв котором вечная протянутая нить; в вечной основе
दृढे स्रग् इव तिष्ठतिdṛḍhe srag iva tiṣṭhatiкак гирлянда крепко держится; прочно пребывает
सत् असत् ग्रथितम् विश्वम्sat asat grathitam viśvamмир, связанный сущим и несущим; явное и неявное
विश्व अङ्गे विश्व कर्मणिviśva aṅge viśva karmaṇiво всечленном Вишвакармане; в творце мира
हरिम् सहस्र शिरसम्harim sahasra śirasamХари, тысячеголового; Господа с тысячью голов
सहस्र चरण ईक्षणम्sahasra caraṇa īkṣaṇamс тысячью стоп и очей; тысяченогого, тысячеглазого
प्राहुः नारायणम् देवम्prāhuḥ nārāyaṇam devamназывают Нараяной Богом; божественным Нараяной
यम् विश्वस्य परायणम्yam viśvasya parāyaṇamкоторый прибежище вселенной; высшая опора мира
अणीयसाम् अणीयांसम्aṇīyasām aṇīyāṃsamменьшего меньшим; тоньше тончайших
स्थविष्ठम् च स्थवीयसाम्sthaviṣṭham ca sthavīyasāmи крупнейшим среди крупных; величайшим
गरीयसाम् गरिष्ठम् चgarīyasām gariṣṭham caтяжелейшим среди тяжёлых; самым весомым
श्रेष्ठम् च श्रेयसाम् अपिśreṣṭham ca śreyasām apiи лучшим среди благ; высшим из высших
यम् वाकेषु अनुवाकेषुyam vākeṣu anuvākeṣuкого в ваках и ануваках; в ведийских речениях
निषत्सु उपनिषत्सु चniṣatsu upaniṣatsu caв нисадах и упанишадах; в тайных учениях
गृणन्ति सत्य कर्माणम्gṛṇanti satya karmāṇamвоспевают истиннодеятельного; чьи дела истинны
सत्यम् सत्येषु सामसुsatyam satyeṣu sāmasuистину в истинных саманах; истинного среди песнопений
चतुर्भिः चतुर आत्मानम्caturbhiḥ catura ātmānamчетырьмя как четырёхсущностного; в четырёх формах
सत्त्व स्थम् सात्वताम् पतिम्sattva stham sātvatām patimпребывающего в саттве, владыку Сатватов; господа Ядавов
यम् दिव्यैः देवम् अर्चन्तिyam divyaiḥ devam arcantiкоторого божественными именами чтят; почитают Бога
गुह्यैः परम नामभिःguhyaiḥ parama nāmabhiḥтайными высшими именами; сокровенными именами
यम् देवम् देवकी देवीyam devam devakī devīкоторого Бога Девакī-дева; кого Деваки
वसुदेवात् अजीजनत्vasudevāt ajījanatот Васудевы родила; произвела на свет
भौमस्य ब्रह्मणः गुप्त्यैbhaumasya brahmaṇaḥ guptyaiдля защиты земного Брахмана; ради охраны священного
दीप्तम् अग्निम् इव अरणिःdīptam agnim iva araṇiḥкак пылающий огонь из арани; словно огонь
यम् अनन्यः व्यपेत आशीःyam ananyaḥ vyapeta āśīḥкого безраздельный, свободный от желаний; оставивший надежды
आत्मानम् वीत कल्मषम्ātmānam vīta kalmaṣamсвоё Я, лишённое скверны; чистую сущность
इष्ट्वा अनन्त्याय गोविन्दम्iṣṭvā anantyāya govindamпочтив Говинду ради бесконечности; для бессмертного блага
पश्यति आत्मनि अवस्थितम्paśyati ātmani avasthitamвидит пребывающим в себе; созерцает внутри
पुराणे पुरुषः प्रोक्तःpurāṇe puruṣaḥ proktaḥв древнем учении назван Пурушей; извечным Лицом
ब्रह्मा प्रोक्तः युग आदिषुbrahmā proktaḥ yuga ādiṣuБрахмой назван в началах юг; как творец
क्षये संकर्षणः प्रोक्तःkṣaye saṃkarṣaṇaḥ proktaḥпри конце назван Санкаршаной; в растворении
तम् उपास्यम् उपास्महेtam upāsyam upāsmaheтого почитаемого мы почитаем; ему поклоняемся
अतिवायु इन्द्र कर्माणम्ativāyu indra karmāṇamпревосходящего действия Ваю и Индры; сверхмогучего
अति सूर्य अग्नि तेजसम्ati sūrya agni tejasamс сиянием выше солнца и огня; сверхсветлого
अति बुद्धि इन्द्रिय आत्मानम्ati buddhi indriya ātmānamза пределом разума, чувств и себя; сверхпостижимого
तम् प्रपद्ये प्रजापतिम्tam prapadye prajāpatimк тому Праджапати прибегаю; ему предаюсь
यम् वै विश्वस्य कर्तारम्yam vai viśvasya kartāramкого творцом вселенной; создателем мира
जगतः तस्थुषाम् पतिम्jagataḥ tasthuṣām patimвладыкой движущегося и стоящего; живого и неподвижного
वदन्ति जगतः अध्यक्षम्vadanti jagataḥ adhyakṣamназывают надзирателем мира; свидетелем вселенной
अक्षरम् परमम् पदम्akṣaram paramam padamнепреходящим высшим прибежищем; верховным состоянием
हिरण्य वर्णम् यम् गर्भम्hiraṇya varṇam yam garbhamзолотого цвета, которого зародышем; золотым эмбрионом
अदितिः दैत्य नाशनम्aditiḥ daitya nāśanamАдити, губителя дайтьев; уничтожителя демонов
एकम् द्वादशधा जज्ञेekam dvādaśadhā jajñeодного двенадцатикратно родила; в двенадцати формах
तस्मै सूर्य आत्मने नमःtasmai sūrya ātmane namaḥтому солнечному Я поклон; поклон Сурья-атману
शुक्ले देवान् पितॄन् कृष्णेśukle devān pitṝn kṛṣṇeв светлой половине богов, в тёмной предков; питает девов и питри
तर्पयति अमृतेन यःtarpayati amṛtena yaḥкто насыщает нектаром; дарит амриту
यः च राजा द्विजातीनाम्yaḥ ca rājā dvijātīnāmи кто царь дваждырождённых; владыка брахманов
तस्मै सोम आत्मने नमःtasmai soma ātmane namaḥтому лунному Я поклон; поклон Сома-атману
Translation

Бхишма сказал: «Желая умилостивить Кришну, я направлю речь, пусть широкую и краткую; ею да будет доволен Пурушоттама. Став преданным Ему, соединив себя всем существом, я прибегаю к чистому, пребывающему в чистом, к Хамсе, Парамештхину, Праджапати. В Нём стоят и в Него входят все существа, ставшие свойствами во владыке существ, как ряды жемчужин на нити. В Нём, в вечной и прочной нити, как гирлянда, держится мир, связанный сущим и несущим, во всечленном Вишвакармане. Его, Хари, тысячеголового, тысяченогого и тысячеглазого, называют божественным Нараяной, прибежищем вселенной. Он тоньше тончайших, величайший среди великих, весомейший среди весомых и лучший среди благ. Его в ведийских речениях, ануваках, нисадах, упанишадах и истинных саманах воспевают как истиннодеятельного и истинного. Его, четырёхсущностного, пребывающего в саттве владыку Сатватов, божественные имена почитают тайными высшими именами. Его Деваки родила от Васудевы как пылающий огонь из арани, ради защиты земного Брахмана. Безраздельный и свободный от желаний человек, почтив Говинду ради бесконечности, видит Его как чистое Я, пребывающее в себе. В древнем учении Он назван Пурушей, в началах юг — Брахмой, при конце — Санкаршаной; этого почитаемого мы почитаем. Я прибегаю к Праджапати, чьи действия превосходят Ваю и Индру, чьё сияние выше солнца и огня, кто за пределом разума, чувств и обычного самопонимания. Его называют творцом вселенной, владыкой движущегося и неподвижного, свидетелем мира, непреходящим высшим прибежищем. Адити родила Его, золотого зародыша, губителя дайтьев, одного в двенадцати формах: поклон этому солнечному Я. Тому, кто светлой половиной насыщает богов, тёмной — предков, кто является царём дваждырождённых: поклон этому лунному Я».

Version

e064d89f3790 · published Jun 20, 2026, 5:16:45 PM UTC

Available inRU

Page between verses with