Mahabharata
The Need for a King (The Necessity of a King)12.67.22-28
10255 / 15823
Mahabharata · 12.67.22-28
Devanāgarī

मनुर् उवाच
बिभेमि कर्मणः क्रूराद् राज्यं हि भृशदुष्करम् ॥
विशेषतो मनुष्येषु मिथ्यावृत्तिषु नित्यदा ॥
भीष्म उवाच
तम् अब्रुवन् प्रजा मा भैः कर्मणैनो गमिष्यति ॥
पशूनाम् अधिपञ्चाशद् धिरण्यस्य तथैव च ॥
धान्यस्य दशमं भागं दास्यामः कोशवर्धनम् ॥
मुख्येन शस्त्रपत्रेण ये मनुष्याः प्रधानतः ॥
भवन्तं ते ऽनुयास्यन्ति महेन्द्रम् इव देवताः ॥
स त्वं जातबलो राजन् दुष्प्रधर्षः प्रतापवान् ॥
सुखे धास्यसि नः सर्वान् कुबेर इव नैरृतान् ॥
यं च धर्मं चरिष्यन्ति प्रजा राज्ञा सुरक्षिताः ॥
चतुर्थं तस्य धर्मस्य त्वत्संस्थं नो भविष्यति ॥
तेन धर्मेण महता सुखलब्धेन भावितः ॥
पाह्य् अस्मान् सर्वतो राजन् देवान् इव शतक्रतुः ॥
विजयायाशु निर्याहि प्रतपन् रश्मिमान् इव ॥
मानं विधम शत्रूणां धर्मो जयतु नः सदा ॥

Transliteration (IAST)

manur uvāca
bibhemi karmaṇaḥ krūrād rājyaṃ hi bhṛśaduṣkaram ||
viśeṣato manuṣyeṣu mithyāvṛttiṣu nityadā ||
bhīṣma uvāca
tam abruvan prajā mā bhaiḥ karmaṇaino gamiṣyati ||
paśūnām adhipañcāśad dhiraṇyasya tathaiva ca ||
dhānyasya daśamaṃ bhāgaṃ dāsyāmaḥ kośavardhanam ||
mukhyena śastrapatreṇa ye manuṣyāḥ pradhānataḥ ||
bhavantaṃ te 'nuyāsyanti mahendram iva devatāḥ ||
sa tvaṃ jātabalo rājan duṣpradharṣaḥ pratāpavān ||
sukhe dhāsyasi naḥ sarvān kubera iva nairṛtān ||
yaṃ ca dharmaṃ cariṣyanti prajā rājñā surakṣitāḥ ||
caturthaṃ tasya dharmasya tvatsaṃsthaṃ no bhaviṣyati ||
tena dharmeṇa mahatā sukhalabdhena bhāvitaḥ ||
pāhy asmān sarvato rājan devān iva śatakratuḥ ||
vijayāyāśu niryāhi pratapan raśmimān iva ||
mānaṃ vidhama śatrūṇāṃ dharmo jayatu naḥ sadā ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
मनुः उवाचmanuḥ uvācaМану сказал; Ману ответил
बिभेमि कर्मणः क्रूरात्bibhemi karmaṇaḥ krūrātя боюсь жестокого дела; тяжёлого
राज्यम् हि भृश दुष्करम्rājyam hi bhṛśa duṣkaramведь царство крайне трудно; правление
विशेषतः मनुष्येषुviśeṣataḥ manuṣyeṣuособенно среди людей; человеческих
मिथ्या वृत्तिषु नित्यदाmithyā vṛttiṣu nityadāвсегда ложно живущих; неправедных
भीष्म उवाचbhīṣma uvācaБхишма сказал; Бхишма продолжил
तम् अब्रुवन् प्रजाः मा भैःtam abruvan prajāḥ mā bhaiḥему сказали подданные: не бойся; народы
कर्मणा एनः गमिष्यतिkarmaṇā enaḥ gamiṣyatiделом грех уйдёт; к виновному
पशूनाम् अधि पञ्चाशत्paśūnām adhi pañcāśatот скота сверх пятидесяти; долю
हिरण्यस्य तथा एव चhiraṇyasya tathā eva caи от золота также; богатства
धान्यस्य दशमम् भागम्dhānyasya daśamam bhāgamдесятую долю зерна; урожая
दास्यामः कोश वर्धनम्dāsyāmaḥ kośa vardhanamмы дадим для роста казны; казноувеличение
मुख्येन शस्त्र पत्रेणmukhyena śastra patreṇaс лучшим оружием и колесницей; вооружением
ये मनुष्याः प्रधानतःye manuṣyāḥ pradhānataḥкоторые люди главные; лучшие
भवन्तम् ते अनुयास्यन्तिbhavantam te anuyāsyantiони за тобой последуют; пойдут
महेन्द्रम् इव देवताःmahendram iva devatāḥкак за Махендрой божества; боги
सः त्वम् जात बलः राजन्saḥ tvam jāta balaḥ rājanты, имеющий возникшую силу, царь; могущественный
दुष्प्रधर्षः प्रतापवान्duṣpradharṣaḥ pratāpavānтрудноодолимый, сияющий мощью; грозный
सुखे धास्यसि नः सर्वान्sukhe dhāsyasi naḥ sarvānв счастье поставишь нас всех; устроишь
कुबेरः इव नैरृतान्kuberaḥ iva nairṛtānкак Кубера найрритов; своих
यम् च धर्मम् चरिष्यन्तिyam ca dharmam cariṣyantiи какую дхарму будут исполнять; совершать
प्रजाः राज्ञा सुरक्षिताःprajāḥ rājñā surakṣitāḥподданные, царём хорошо защищённые; охраняемые
चतुर्थम् तस्य धर्मस्यcaturtham tasya dharmasyaчетвёртая часть той дхармы; заслуги
त्वत् संस्थम् नः भविष्यतिtvat saṃstham naḥ bhaviṣyatiв тебе пребывающей у нас будет; твоя доля
तेन धर्मेण महताtena dharmeṇa mahatāэтой великой дхармой; заслугой
सुख लब्धेन भावितःsukha labdhena bhāvitaḥлегко полученной, усиленный; укреплённый
पाहि अस्मान् सर्वतः राजन्pāhi asmān sarvataḥ rājanзащити нас со всех сторон, царь; охраняй
देवान् इव शतक्रतुःdevān iva śatakratuḥкак Шатакрату богов; Индра
विजयाय आशु निर्याहिvijayāya āśu niryāhiдля победы быстро выступай; выходи
प्रतपन् रश्मिमान् इवpratapan raśmimān ivaсияя как лучистый; солнце
मानम् विधम शत्रूणाम्mānam vidhama śatrūṇāmгордость развей врагов; сокруши
धर्मः जयतु नः सदाdharmaḥ jayatu naḥ sadāпусть наша дхарма всегда побеждает; торжествует
Translation

Ману сказал: «Я боюсь жестокого дела, ведь правление царством крайне трудно, особенно среди людей, которые постоянно живут неправдой». Бхишма сказал: «Подданные сказали ему: “Не бойся. Грех пойдёт за тем, кто совершит поступок. Мы будем давать для роста казны долю от скота сверх пятидесяти, долю от золота и десятую часть зерна. Лучшие люди с лучшим оружием и колесницами последуют за тобой, как божества за Махендрой. Ты, царь, обретя силу, будучи трудноодолимым и могучим, поставишь нас всех в счастье, как Кубера найрритов. Четвёртая часть дхармы, которую будут исполнять подданные, хорошо защищённые царём, будет пребывать в тебе как твоя доля. Усиленный этой великой дхармой, легко полученной, защищай нас со всех сторон, царь, как Шатакрату защищает богов. Быстро выступай к победе, сияя как лучистое солнце; развей гордость врагов, и пусть наша дхарма всегда побеждает”».

Version

26cf6903bb7f · published Jun 20, 2026, 6:19:39 PM UTC

Available inRU

Page between verses with