युधिष्ठिर उवाच
केन वृत्तेन वृत्तज्ञ वर्तमानो महीपतिः ॥
सुखेनार्थान् सुखोदर्कान् इह च प्रेत्य चाप्नुयात् ॥
भीष्म उवाच
इयं गुणानां षट्त्रिंशत् षट्त्रिंशद् गुणसंयुता ॥
यान् गुणांस् तु गुणोपेतः कुर्वन् गुणम् अवाप्नुयात् ॥
चरेद् धर्मान् अकटुको मुञ्चेत् स्नेहं न नास्तिकः ॥
अनृशंसश् चरेद् अर्थं चरेत् कामम् अनुद्धतः ॥
प्रियं ब्रूयाद् अकृपणः शूरः स्याद् अविकत्थनः ॥
दाता नापात्रवर्षी स्यात् प्रगल्भः स्याद् अनिष्ठुरः ॥
संदधीत न चानार्यैर् विगृह्णीयान् न बन्धुभिः ॥
नानाप्तैः कारयेच् चारं कुर्यात् कार्यम् अपीडया ॥
अर्थान् ब्रूयान् न चासत्सु गुणान् ब्रूयान् न चात्मनः ॥
आदद्यान् न च साधुभ्यो नासत्पुरुषम् आश्रयेत् ॥
नापरीक्ष्य नयेद् दण्डं न च मन्त्रं प्रकाशयेत् ॥
विसृजेन् न च लुब्धेभ्यो विश्वसेन् नापकारिषु ॥
अनीर्षुर् गुप्तदारः स्याच् चोक्षः स्याद् अघृणी नृपः ॥
स्त्रियं सेवेत नात्यर्थं मृष्टं भुञ्जीत नाहितम् ॥
अस्तब्धः पूजयेन् मान्यान् गुरून् सेवेद् अमायया ॥
अर्चेद् देवान् न दम्भेन श्रियम् इच्छेद् अकुत्सिताम् ॥
सेवेत प्रणयं हित्वा दक्षः स्यान् न त्व् अकालवित् ॥
सान्त्वयेन् न च भोगार्थम् अनुगृह्णन् न चाक्षिपेत् ॥
प्रहरेन् न त्व् अविज्ञाय हत्वा शत्रून् न शेषयेत् ॥
क्रोधं कुर्यान् न चाकस्मान् मृदुः स्यान् नापकारिषु ॥
yudhiṣṭhira uvāca
kena vṛttena vṛttajña vartamāno mahīpatiḥ ||
sukhenārthān sukhodarkān iha ca pretya cāpnuyāt ||
bhīṣma uvāca
iyaṃ guṇānāṃ ṣaṭtriṃśat ṣaṭtriṃśad guṇasaṃyutā ||
yān guṇāṃs tu guṇopetaḥ kurvan guṇam avāpnuyāt ||
cared dharmān akaṭuko muñcet snehaṃ na nāstikaḥ ||
anṛśaṃsaś cared arthaṃ caret kāmam anuddhataḥ ||
priyaṃ brūyād akṛpaṇaḥ śūraḥ syād avikatthanaḥ ||
dātā nāpātravarṣī syāt pragalbhaḥ syād aniṣṭhuraḥ ||
saṃdadhīta na cānāryair vigṛhṇīyān na bandhubhiḥ ||
nānāptaiḥ kārayec cāraṃ kuryāt kāryam apīḍayā ||
arthān brūyān na cāsatsu guṇān brūyān na cātmanaḥ ||
ādadyān na ca sādhubhyo nāsatpuruṣam āśrayet ||
nāparīkṣya nayed daṇḍaṃ na ca mantraṃ prakāśayet ||
visṛjen na ca lubdhebhyo viśvasen nāpakāriṣu ||
anīrṣur guptadāraḥ syāc cokṣaḥ syād aghṛṇī nṛpaḥ ||
striyaṃ seveta nātyarthaṃ mṛṣṭaṃ bhuñjīta nāhitam ||
astabdhaḥ pūjayen mānyān gurūn seved amāyayā ||
arced devān na dambhena śriyam icched akutsitām ||
seveta praṇayaṃ hitvā dakṣaḥ syān na tv akālavit ||
sāntvayen na ca bhogārtham anugṛhṇan na cākṣipet ||
praharen na tv avijñāya hatvā śatrūn na śeṣayet ||
krodhaṃ kuryān na cākasmān mṛduḥ syān nāpakāriṣu ||
Юдхиштхира сказал: «О знающий поведение, каким поведением должен жить владыка земли, чтобы легко достигать целей со счастливым плодом и здесь, и после смерти?» Бхишма сказал: «Вот тридцать шесть качеств; обладающий качествами, исполняя их, достигает добродетели. Пусть он исполняет дхармы без резкости; пусть оставляет привязанность, но не становится безбожником. Незлобиво пусть ведёт дела пользы, а к желанию относится без надменности. Пусть говорит приятное, не будучи жалким; пусть будет героем без хвастовства. Пусть будет дарителем, но не льёт дары на недостойных; пусть будет смелым, но не жестоким. Пусть заключает союзы, но не с неблагородными; пусть не враждует с родичами. Пусть не ведёт разведку через ненадёжных и делает дело без притеснения. Пусть не говорит о целях с дурными людьми и не хвалит собственные качества. Пусть не берёт у праведных и не опирается на дурного человека. Пусть не применяет наказание, не проверив, и не раскрывает тайный совет. Пусть не доверяет жадным и не верит вредителям. Пусть будет не завистлив, хранит своих жён, будет чист, но не изнежен. Пусть не предаётся женщинам чрезмерно и ест вкусное, но не вредное. Не будучи заносчивым, пусть почитает достойных и служит гуру без обмана. Пусть чтит богов не ради показухи и желает незазорного процветания. Пусть служит, оставив фамильярность; пусть будет умелым и знающим время. Пусть утешает не ради наслаждения, а поддерживая, не упрекает. Пусть не ударяет, не разобравшись; убив врагов, пусть не оставляет остатка. Пусть не гневается без причины и будет мягким, но не к вредителям».
9418973b594f · published Jun 20, 2026, 6:33:34 PM UTC
Available inRUPage between verses with
Бхишма даёт царю не отвлечённый список добродетелей, а дисциплину равновесия: щедрость без расточительности, смелость без жестокости, приятная речь без слабости, мягкость без попустительства злу.