Mahabharata
The Thirty-Six Qualities of a King12.71.1-11
10276 / 15823
Mahabharata · 12.71.1-11
Devanāgarī

युधिष्ठिर उवाच
केन वृत्तेन वृत्तज्ञ वर्तमानो महीपतिः ॥
सुखेनार्थान् सुखोदर्कान् इह च प्रेत्य चाप्नुयात् ॥
भीष्म उवाच
इयं गुणानां षट्त्रिंशत् षट्त्रिंशद् गुणसंयुता ॥
यान् गुणांस् तु गुणोपेतः कुर्वन् गुणम् अवाप्नुयात् ॥
चरेद् धर्मान् अकटुको मुञ्चेत् स्नेहं न नास्तिकः ॥
अनृशंसश् चरेद् अर्थं चरेत् कामम् अनुद्धतः ॥
प्रियं ब्रूयाद् अकृपणः शूरः स्याद् अविकत्थनः ॥
दाता नापात्रवर्षी स्यात् प्रगल्भः स्याद् अनिष्ठुरः ॥
संदधीत न चानार्यैर् विगृह्णीयान् न बन्धुभिः ॥
नानाप्तैः कारयेच् चारं कुर्यात् कार्यम् अपीडया ॥
अर्थान् ब्रूयान् न चासत्सु गुणान् ब्रूयान् न चात्मनः ॥
आदद्यान् न च साधुभ्यो नासत्पुरुषम् आश्रयेत् ॥
नापरीक्ष्य नयेद् दण्डं न च मन्त्रं प्रकाशयेत् ॥
विसृजेन् न च लुब्धेभ्यो विश्वसेन् नापकारिषु ॥
अनीर्षुर् गुप्तदारः स्याच् चोक्षः स्याद् अघृणी नृपः ॥
स्त्रियं सेवेत नात्यर्थं मृष्टं भुञ्जीत नाहितम् ॥
अस्तब्धः पूजयेन् मान्यान् गुरून् सेवेद् अमायया ॥
अर्चेद् देवान् न दम्भेन श्रियम् इच्छेद् अकुत्सिताम् ॥
सेवेत प्रणयं हित्वा दक्षः स्यान् न त्व् अकालवित् ॥
सान्त्वयेन् न च भोगार्थम् अनुगृह्णन् न चाक्षिपेत् ॥
प्रहरेन् न त्व् अविज्ञाय हत्वा शत्रून् न शेषयेत् ॥
क्रोधं कुर्यान् न चाकस्मान् मृदुः स्यान् नापकारिषु ॥

Transliteration (IAST)

yudhiṣṭhira uvāca
kena vṛttena vṛttajña vartamāno mahīpatiḥ ||
sukhenārthān sukhodarkān iha ca pretya cāpnuyāt ||
bhīṣma uvāca
iyaṃ guṇānāṃ ṣaṭtriṃśat ṣaṭtriṃśad guṇasaṃyutā ||
yān guṇāṃs tu guṇopetaḥ kurvan guṇam avāpnuyāt ||
cared dharmān akaṭuko muñcet snehaṃ na nāstikaḥ ||
anṛśaṃsaś cared arthaṃ caret kāmam anuddhataḥ ||
priyaṃ brūyād akṛpaṇaḥ śūraḥ syād avikatthanaḥ ||
dātā nāpātravarṣī syāt pragalbhaḥ syād aniṣṭhuraḥ ||
saṃdadhīta na cānāryair vigṛhṇīyān na bandhubhiḥ ||
nānāptaiḥ kārayec cāraṃ kuryāt kāryam apīḍayā ||
arthān brūyān na cāsatsu guṇān brūyān na cātmanaḥ ||
ādadyān na ca sādhubhyo nāsatpuruṣam āśrayet ||
nāparīkṣya nayed daṇḍaṃ na ca mantraṃ prakāśayet ||
visṛjen na ca lubdhebhyo viśvasen nāpakāriṣu ||
anīrṣur guptadāraḥ syāc cokṣaḥ syād aghṛṇī nṛpaḥ ||
striyaṃ seveta nātyarthaṃ mṛṣṭaṃ bhuñjīta nāhitam ||
astabdhaḥ pūjayen mānyān gurūn seved amāyayā ||
arced devān na dambhena śriyam icched akutsitām ||
seveta praṇayaṃ hitvā dakṣaḥ syān na tv akālavit ||
sāntvayen na ca bhogārtham anugṛhṇan na cākṣipet ||
praharen na tv avijñāya hatvā śatrūn na śeṣayet ||
krodhaṃ kuryān na cākasmān mṛduḥ syān nāpakāriṣu ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
युधिष्ठिर उवाचyudhiṣṭhira uvācaЮдхиштхира сказал; Юдхиштхира спросил
केन वृत्तेन वृत्त ज्ञkena vṛttena vṛtta jñaкаким поведением, знающий поведение; нрав
वर्तमानः मही पतिःvartamānaḥ mahī patiḥдействующий владыка земли; царь
सुखेन अर्थान् सुख उदर्कान्sukhena arthān sukha udarkānлегко цели со счастливым итогом; блага
इह च प्रेत्य च आप्नुयात्iha ca pretya ca āpnuyātздесь и после смерти получил бы; достиг
भीष्म उवाचbhīṣma uvācaБхишма сказал; Бхишма ответил
इयम् गुणानाम् षट् त्रिंशत्iyam guṇānām ṣaṭ triṃśatэтих качеств тридцать шесть; добродетелей
षट् त्रिंशत् गुण संयुताṣaṭ triṃśat guṇa saṃyutāсоединённая с тридцатью шестью качествами; полная
यान् गुणान् तु गुण उपेतःyān guṇān tu guṇa upetaḥкакие качества наделённый качествами; добродетельный
कुर्वन् गुणम् अवाप्नुयात्kurvan guṇam avāpnuyātисполняя, качество получил бы; добродетель
चरेत् धर्मान् अकटुकःcaret dharmān akaṭukaḥпусть исполняет дхармы без резкости; не сурово
मुञ्चेत् स्नेहम् न नास्तिकःmuñcet sneham na nāstikaḥпусть оставляет привязанность, не будучи безбожником; неверующим
अनृशंसः चरेत् अर्थम्anṛśaṃsaḥ caret arthamнезлобивый пусть ведёт пользу; дела
चरेत् कामम् अनुद्धतःcaret kāmam anuddhataḥпусть следует желанию невознесённый; без надменности
प्रियम् ब्रूयात् अकृपणःpriyam brūyāt akṛpaṇaḥприятное пусть говорит, не жалкий; щедрый
शूरः स्यात् अविकत्थनःśūraḥ syāt avikatthanaḥпусть будет героем без хвастовства; не кичливым
दाता न अपात्र वर्षी स्यात्dātā na apātra varṣī syātдарителем, но не льющим на недостойных; нерасточительным
प्रगल्भः स्यात् अनिष्ठुरःpragalbhaḥ syāt aniṣṭhuraḥпусть будет смелым, не жестоким; решительным
संदधीत न च अनार्यैःsaṃdadhīta na ca anāryaiḥпусть заключает союзы, но не с неблагородными; недостойными
विगृह्णीयात् न बन्धुभिःvigṛhṇīyāt na bandhubhiḥпусть не враждует с родичами; близкими
न अनाप्तैः कारयेत् चारम्na anāptaiḥ kārayet cāramневерными не пусть ведёт разведку; ненадёжными
कुर्यात् कार्यम् अपीडयाkuryāt kāryam apīḍayāпусть делает дело без притеснения; не мучая
अर्थान् ब्रूयात् न च असत्सुarthān brūyāt na ca asatsuо целях пусть говорит не с дурными; неправедными
गुणान् ब्रूयात् न च आत्मनःguṇān brūyāt na ca ātmanaḥи качества свои пусть не говорит; не хвалит
आदद्यात् न च साधुभ्यःādadyāt na ca sādhubhyaḥи не пусть берёт у праведных; добрых
न असत् पुरुषम् आश्रयेत्na asat puruṣam āśrayetне пусть опирается на дурного человека; негодного
न अपरीक्ष्य नयेत् दण्डम्na aparīkṣya nayet daṇḍamне проверив, не пусть применяет наказание; жезл
न च मन्त्रम् प्रकाशयेत्na ca mantram prakāśayetи совет пусть не раскрывает; тайну
विसृजेत् न च लुब्धेभ्यःvisṛjet na ca lubdhebhyaḥи не пусть выдаёт жадным; доверяет
विश्वसेत् न अपकारिषुviśvaset na apakāriṣuпусть не доверяет вредителям; злодеям
अनीर्षुः गुप्त दारः स्यात्anīrṣuḥ gupta dāraḥ syātне завистливым, с охраняемыми жёнами пусть будет; домом
चोक्षः स्यात् अघृणी नृपःcokṣaḥ syāt aghṛṇī nṛpaḥчистым пусть будет царь, не изнеженным; не брезгливым
स्त्रियम् सेवेत न अत्यर्थम्striyam seveta na atyarthamженщину пусть не обслуживает чрезмерно; предаётся
मृष्टम् भुञ्जीत न अहितम्mṛṣṭam bhuñjīta na ahitamвкусное пусть ест, но не вредное; пищу
अस्तब्धः पूजयेत् मान्यान्astabdhaḥ pūjayet mānyānне заносчивый пусть почитает достойных; уважаемых
गुरून् सेवेत् अमाययाgurūn sevet amāyayāгуру пусть служит без обмана; искренне
अर्चेत् देवान् न दम्भेनarcet devān na dambhenaбогов пусть чтит не лицемерием; без показухи
श्रियम् इच्छेत् अकुत्सिताम्śriyam icchet akutsitāmславу пусть желает незазорную; чистое процветание
सेवेत प्रणयम् हित्वाseveta praṇayam hitvāпусть служит, оставив фамильярность; пристрастие
दक्षः स्यात्dakṣaḥ syātумелым пусть будет; способным
न तु अकाल वित्na tu akāla vitно не знающим неверное время; не несвоевременным
सान्त्वयेत् न च भोग अर्थम्sāntvayet na ca bhoga arthamпусть утешает не ради наслаждения; выгоды
अनुगृह्णन् न च आक्षिपेत्anugṛhṇan na ca ākṣipetподдерживая, пусть не упрекает; не оскорбляет
प्रहरेत् न तु अविज्ञायpraharet na tu avijñāyaпусть не ударяет, не узнав; не выяснив
हत्वा शत्रून् न शेषयेत्hatvā śatrūn na śeṣayetубив врагов, не оставляет остатка; недобитых
क्रोधम् कुर्यात् न च अकस्मात्krodham kuryāt na ca akasmātгнев пусть не делает внезапно; без причины
मृदुः स्यात् न अपकारिषुmṛduḥ syāt na apakāriṣuмягким пусть будет, но не к вредителям; злодеям
Translation

Юдхиштхира сказал: «О знающий поведение, каким поведением должен жить владыка земли, чтобы легко достигать целей со счастливым плодом и здесь, и после смерти?» Бхишма сказал: «Вот тридцать шесть качеств; обладающий качествами, исполняя их, достигает добродетели. Пусть он исполняет дхармы без резкости; пусть оставляет привязанность, но не становится безбожником. Незлобиво пусть ведёт дела пользы, а к желанию относится без надменности. Пусть говорит приятное, не будучи жалким; пусть будет героем без хвастовства. Пусть будет дарителем, но не льёт дары на недостойных; пусть будет смелым, но не жестоким. Пусть заключает союзы, но не с неблагородными; пусть не враждует с родичами. Пусть не ведёт разведку через ненадёжных и делает дело без притеснения. Пусть не говорит о целях с дурными людьми и не хвалит собственные качества. Пусть не берёт у праведных и не опирается на дурного человека. Пусть не применяет наказание, не проверив, и не раскрывает тайный совет. Пусть не доверяет жадным и не верит вредителям. Пусть будет не завистлив, хранит своих жён, будет чист, но не изнежен. Пусть не предаётся женщинам чрезмерно и ест вкусное, но не вредное. Не будучи заносчивым, пусть почитает достойных и служит гуру без обмана. Пусть чтит богов не ради показухи и желает незазорного процветания. Пусть служит, оставив фамильярность; пусть будет умелым и знающим время. Пусть утешает не ради наслаждения, а поддерживая, не упрекает. Пусть не ударяет, не разобравшись; убив врагов, пусть не оставляет остатка. Пусть не гневается без причины и будет мягким, но не к вредителям».

Version

9418973b594f · published Jun 20, 2026, 6:33:34 PM UTC

Available inRU

Page between verses with