Mahabharata
Protection Without Sinful Bondage (Protecting Subjects Without Sinful Attachment)12.72.1-9
10278 / 15823
Mahabharata · 12.72.1-9
Devanāgarī

युधिष्ठिर उवाच
कथं राजा प्रजा रक्षन् नाधिबन्धेन युज्यते ॥
धर्मे च नापराध्नोति तन् मे ब्रूहि पितामह ॥
भीष्म उवाच
समासेनैव ते तात धर्मान् वक्ष्यामि निश्चितान् ॥
विस्तरेण हि धर्माणां न जात्व् अन्तम् अवाप्नुयात् ॥
धर्मनिष्ठाञ् श्रुतवतो वेदव्रतसमाहितान् ॥
अर्चितान् वासयेथास् त्वं गृहे गुणवतो द्विजान् ॥
प्रत्युत्थायोपसंगृह्य चरणाव् अभिवाद्य च ॥
अथ सर्वाणि कुर्वीथाः कार्याणि सपुरोहितः ॥
धर्मकार्याणि निर्वर्त्य मङ्गलानि प्रयुज्य च ॥
ब्राह्मणान् वाचयेथास् त्वम् अर्थसिद्धिजयाशिषः ॥
आर्जवेन च संपन्नो धृत्या बुद्ध्या च भारत ॥
अर्थार्थं परिगृह्णीयात् कामक्रोधौ च वर्जयेत् ॥
कामक्रोधौ पुरस्कृत्य यो ऽर्थं राजानुतिष्ठति ॥
न स धर्मं न चाप्य् अर्थं परिगृह्णाति बालिशः ॥
मा स्म लुब्धांश् च मूर्खांश् च कामे चार्थेषु यूयुजः ॥
अलुब्धान् बुद्धिसंपन्नान् सर्वकर्मसु योजयेत् ॥
मूर्खो ह्य् अधिकृतो ऽर्थेषु कार्याणाम् अविशारदः ॥
प्रजाः क्लिश्नात्य् अयोगेन कामद्वेषसमन्वितः ॥

Transliteration (IAST)

yudhiṣṭhira uvāca
kathaṃ rājā prajā rakṣan nādhibandhena yujyate ||
dharme ca nāparādhnoti tan me brūhi pitāmaha ||
bhīṣma uvāca
samāsenaiva te tāta dharmān vakṣyāmi niścitān ||
vistareṇa hi dharmāṇāṃ na jātv antam avāpnuyāt ||
dharmaniṣṭhāñ śrutavato vedavratasamāhitān ||
arcitān vāsayethās tvaṃ gṛhe guṇavato dvijān ||
pratyutthāyopasaṃgṛhya caraṇāv abhivādya ca ||
atha sarvāṇi kurvīthāḥ kāryāṇi sapurohitaḥ ||
dharmakāryāṇi nirvartya maṅgalāni prayujya ca ||
brāhmaṇān vācayethās tvam arthasiddhijayāśiṣaḥ ||
ārjavena ca saṃpanno dhṛtyā buddhyā ca bhārata ||
arthārthaṃ parigṛhṇīyāt kāmakrodhau ca varjayet ||
kāmakrodhau puraskṛtya yo 'rthaṃ rājānutiṣṭhati ||
na sa dharmaṃ na cāpy arthaṃ parigṛhṇāti bāliśaḥ ||
mā sma lubdhāṃś ca mūrkhāṃś ca kāme cārtheṣu yūyujaḥ ||
alubdhān buddhisaṃpannān sarvakarmasu yojayet ||
mūrkho hy adhikṛto 'rtheṣu kāryāṇām aviśāradaḥ ||
prajāḥ kliśnāty ayogena kāmadveṣasamanvitaḥ ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
युधिष्ठिर उवाचyudhiṣṭhira uvācaЮдхиштхира сказал; Юдхиштхира спросил
कथम् राजा प्रजाः रक्षन्katham rājā prajāḥ rakṣanкак царь, защищая подданных; народ
न अधिबन्धेन युज्यतेna adhibandhena yujyateне связывается греховной связью; обременением
धर्मे च न अपराध्नोतिdharme ca na aparādhnotiи в дхарме не ошибается; не преступает
तत् मे ब्रूहि पितामहtat me brūhi pitāmahaэто мне скажи, праотец; объясни
भीष्म उवाचbhīṣma uvācaБхишма сказал; Бхишма ответил
समासेन एव ते तातsamāsena eva te tātaкратко именно тебе, сын; дорогой
धर्मान् वक्ष्यामि निश्चितान्dharmān vakṣyāmi niścitānдхармы скажу установленные; определённые
विस्तरेण हि धर्माणाम्vistareṇa hi dharmāṇāmведь подробно дхарм; обязанностей
न जातु अन्तम् अवाप्नुयात्na jātu antam avāpnuyātникогда конца не достигнуть; не исчерпать
धर्म निष्ठान् श्रुतवतःdharma niṣṭhān śrutavataḥстойких в дхарме, сведущих; учёных
वेद व्रत समाहितान्veda vrata samāhitānсосредоточенных в Веде и обетах; дисциплине
अर्चितान् वासयेथाः त्वम्arcitān vāsayethāḥ tvamпочтённых поселял бы ты; держал
गृहे गुणवतः द्विजान्gṛhe guṇavataḥ dvijānв доме достойных дваждырождённых; брахманов
प्रत्युत्थाय उपसंगृह्यpratyutthāya upasaṃgṛhyaвстав навстречу, прикоснувшись; приветствовав
चरणौ अभिवाद्य चcaraṇau abhivādya caи стопы почтив; поклонившись
अथ सर्वाणि कुर्वीथाःatha sarvāṇi kurvīthāḥзатем все делал бы; совершал
कार्याणि स पुरोहितःkāryāṇi sa purohitaḥдела вместе с пурохитой; жрецом
धर्म कार्याणि निर्वर्त्यdharma kāryāṇi nirvartyaсовершив дела дхармы; обязанности
मङ्गलानि प्रयुज्य चmaṅgalāni prayujya caи применив благоприятные обряды; мангалы
ब्राह्मणान् वाचयेथाः त्वम्brāhmaṇān vācayethāḥ tvamбрахманов ты пусть заставишь произнести; прочитать
अर्थ सिद्धि जय आशिषःartha siddhi jaya āśiṣaḥблагословения успеха дела и победы; пожелания
आर्जवेन च संपन्नःārjavena ca saṃpannaḥи прямотой наделённый; искренностью
धृत्या बुद्ध्या च भारतdhṛtyā buddhyā ca bhārataстойкостью и разумом, Бхарата; мудростью
अर्थ अर्थम् परिगृह्णीयात्artha artham parigṛhṇīyātради пользы пусть принимает средства; богатство
काम क्रोधौ च वर्जयेत्kāma krodhau ca varjayetи желание с гневом пусть оставит; избегает
काम क्रोधौ पुरस्कृत्यkāma krodhau puraskṛtyaпоставив впереди желание и гнев; руководствуясь
यः अर्थम् राजा अनुतिष्ठतिyaḥ artham rājā anutiṣṭhatiкакой царь следует пользе; делу
न सः धर्मम्na saḥ dharmamон не дхарму; долг
न च अपि अर्थम्na ca api arthamи также не пользу; выгоду
परिगृह्णाति बालिशःparigṛhṇāti bāliśaḥполучает глупец; схватывает
मा स्म लुब्धान् चmā sma lubdhān caникогда жадных; алчных
मूर्खान् चmūrkhān caи глупых; неразумных
कामे च अर्थेषु यूयुजःkāme ca artheṣu yūyujaḥв желании и делах не соединяй; назначай
अलुब्धान् बुद्धि संपन्नान्alubdhān buddhi saṃpannānнежадных, наделённых разумом; мудрых
सर्व कर्मसु योजयेत्sarva karmasu yojayetко всем делам пусть привлекает; назначает
मूर्खः हि अधिकृतः अर्थेषुmūrkhaḥ hi adhikṛtaḥ artheṣuведь глупец, поставленный над делами; уполномоченный
कार्याणाम् अविशारदःkāryāṇām aviśāradaḥнеискусный в задачах; неумелый
प्रजाः क्लिश्नाति अयोगेनprajāḥ kliśnāti ayogenaподданных мучит неправильностью; неумением
काम द्वेष समन्वितःkāma dveṣa samanvitaḥсоединённый с желанием и ненавистью; пристрастный
Translation

Юдхиштхира сказал: «Как царь, защищая подданных, не связывается греховной связью и не ошибается в дхарме? Скажи мне это, праотец». Бхишма сказал: «Сын, я кратко скажу тебе установленные дхармы; подробно дхармам никогда не достигнуть конца. Поселяй у себя в доме почтённых, достойных дваждырождённых, стойких в дхарме, сведущих, сосредоточенных в Веде и обетах. Встав навстречу, приветствовав их и поклонившись их стопам, затем совершай все дела вместе с пурохитой. Исполнив дела дхармы и благоприятные обряды, побуждай брахманов произносить благословения на успех дела и победу. Бхарата, будучи наделён прямотой, стойкостью и разумом, принимай средства ради пользы и избегай желания и гнева. Глупый царь, который, поставив впереди желание и гнев, занимается пользой, не получает ни дхармы, ни пользы. Никогда не назначай жадных и глупых к делам желания и пользы; во все дела нужно ставить нежадных и разумных. Глупец, поставленный над делами и неумелый в задачах, мучит подданных неправильностью, будучи соединён с желанием и ненавистью».

Version

8c11dc5828bd · published Jun 20, 2026, 6:36:53 PM UTC

Available inRU

Page between verses with