Mahabharata
Ritviks, Dakṣiṇā, and True Tapas12.80.7-15
10307 / 15823
Mahabharata · 12.80.7-15
Devanāgarī

युधिष्ठिर उवाच
यद् इदं वेदवचनं दक्षिणासु विधीयते ॥
इदं देयम् इदं देयं न क्व चिद् व्यवतिष्ठते ॥
नेदं प्रति धनं शास्त्रम् आपद्धर्मम् अशास्त्रतः ॥
आज्ञा शास्त्रस्य घोरेयं न शक्तिं समवेक्षते ॥
श्रद्धाम् आरभ्य यष्टव्यम् इत्य् एषा वैदिकी श्रुतिः ॥
मिथ्योपेतस्य यज्ञस्य किम् उ श्रद्धा करिष्यति ॥
भीष्म उवाच
न वेदानां परिभवान् न शाठ्येन न मायया ॥
कश् चिन् महद् अवाप्नोति मा ते भूद् बुद्धिर् ईदृशी ॥
यज्ञाङ्गं दक्षिणास् तात वेदानां परिबृंहणम् ॥
न मन्त्रा दक्षिणाहीनास् तारयन्ति कथं चन ॥
शक्तिस् तु पूर्णपात्रेण संमितानवमा भवेत् ॥
अवश्यं तात यष्टव्यं त्रिभिर् वर्णैर् यथाविधि ॥
सोमो राजा ब्राह्मणानाम् इत्य् एषा वैदिकी श्रुतिः ॥
तं च विक्रेतुम् इच्छन्ति न वृथा वृत्तिर् इष्यते ॥
तेन क्रीतेन धर्मेण ततो यज्ञः प्रतायते ॥
इत्य् एवं धर्मतः ख्यातम् ऋषिभिर् धर्मवादिभिः ॥
पुमान् यज्ञश् च सोमश् च न्यायवृत्तो यथा भवेत् ॥
अन्यायवृत्तः पुरुषो न परस्य न चात्मनः ॥
शरीरं यज्ञपात्राणि इत्य् एषा श्रूयते श्रुतिः ॥
तानि सम्यक् प्रणीतानि ब्राह्मणानां महात्मनाम् ॥

Transliteration (IAST)

yudhiṣṭhira uvāca
yad idaṃ vedavacanaṃ dakṣiṇāsu vidhīyate ||
idaṃ deyam idaṃ deyaṃ na kva cid vyavatiṣṭhate ||
nedaṃ prati dhanaṃ śāstram āpaddharmam aśāstrataḥ ||
ājñā śāstrasya ghoreyaṃ na śaktiṃ samavekṣate ||
śraddhām ārabhya yaṣṭavyam ity eṣā vaidikī śrutiḥ ||
mithyopetasya yajñasya kim u śraddhā kariṣyati ||
bhīṣma uvāca
na vedānāṃ paribhavān na śāṭhyena na māyayā ||
kaś cin mahad avāpnoti mā te bhūd buddhir īdṛśī ||
yajñāṅgaṃ dakṣiṇās tāta vedānāṃ paribṛṃhaṇam ||
na mantrā dakṣiṇāhīnās tārayanti kathaṃ cana ||
śaktis tu pūrṇapātreṇa saṃmitānavamā bhavet ||
avaśyaṃ tāta yaṣṭavyaṃ tribhir varṇair yathāvidhi ||
somo rājā brāhmaṇānām ity eṣā vaidikī śrutiḥ ||
taṃ ca vikretum icchanti na vṛthā vṛttir iṣyate ||
tena krītena dharmeṇa tato yajñaḥ pratāyate ||
ity evaṃ dharmataḥ khyātam ṛṣibhir dharmavādibhiḥ ||
pumān yajñaś ca somaś ca nyāyavṛtto yathā bhavet ||
anyāyavṛttaḥ puruṣo na parasya na cātmanaḥ ||
śarīraṃ yajñapātrāṇi ity eṣā śrūyate śrutiḥ ||
tāni samyak praṇītāni brāhmaṇānāṃ mahātmanām ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
युधिष्ठिर उवाचyudhiṣṭhira uvācaЮдхиштхира сказал; Юдхиштхира спросил
यत् इदम् वेद वचनम्yat idam veda vacanamэто ведийское слово; предписание
दक्षिणासु विधीयतेdakṣiṇāsu vidhīyateо дакшинах предписывается; устанавливается
इदम् देयम् इदम् देयम्idam deyam idam deyamэто должно быть дано, это должно быть дано; давай это
न क्व चित् व्यवतिष्ठतेna kva cit vyavatiṣṭhateнигде не останавливается; не ограничивается
न इदम् प्रति धनम् शास्त्रम्na idam prati dhanam śāstramне это согласно богатству шастра; не по средствам
आपत् धर्मम् अशास्त्रतःāpat dharmam aśāstrataḥапад-дхарму не по шастре; бедствия
आज्ञा शास्त्रस्य घोरा इयम्ājñā śāstrasya ghorā iyamэто грозное повеление шастры; тяжёлое
न शक्तिम् समवेक्षतेna śaktim samavekṣateне смотрит на способность; силу
श्रद्धाम् आरभ्य यष्टव्यम्śraddhām ārabhya yaṣṭavyamначав с веры, нужно жертвовать; совершать яджню
इति एषा वैदिकी श्रुतिःiti eṣā vaidikī śrutiḥтакова эта ведийская шрути; веда
मिथ्या उपेतस्य यज्ञस्यmithyā upetasya yajñasyaу жертвы, неправильно снабжённой; ложно подготовленной
किम् उ श्रद्धा करिष्यतिkim u śraddhā kariṣyatiчто же вера сделает; поможет
भीष्म उवाचbhīṣma uvācaБхишма сказал; Бхишма ответил
न वेदानाम् परिभवात्na vedānām paribhavātне от презрения к Ведам; унижения
न शाठ्येन न माययाna śāṭhyena na māyayāне хитростью и не обманом; коварством
कः चित् महत् अवाप्नोतिkaḥ cit mahat avāpnotiкто-либо великое получает; достигает
मा ते भूत् बुद्धिः ईदृशीmā te bhūt buddhiḥ īdṛśīпусть не будет у тебя такой мысли; разума
यज्ञ अङ्गम् दक्षिणाः तातyajña aṅgam dakṣiṇāḥ tātaдакшины часть жертвы, сын; составная
वेदानाम् परिबृंहणम्vedānām paribṛṃhaṇamукрепление Вед; поддержка
न मन्त्राः दक्षिणा हीनाःna mantrāḥ dakṣiṇā hīnāḥмантры, лишённые дакшины, не; без вознаграждения
तारयन्ति कथम् चनtārayanti katham canaпереправляют никак; спасают
शक्तिः तु पूर्ण पात्रेणśaktiḥ tu pūrṇa pātreṇaспособность же полным сосудом; мерой
संमिता अनवमा भवेत्saṃmitā anavamā bhavetизмеренная, не низшая была бы; достойная
अवश्यम् तात यष्टव्यम्avaśyam tāta yaṣṭavyamобязательно, сын, следует жертвовать; совершать
त्रिभिः वर्णैः यथा विधिtribhiḥ varṇaiḥ yathā vidhiтрём варнам по правилу; должным образом
सोमः राजा ब्राह्मणानाम्somaḥ rājā brāhmaṇānāmСома царь брахманов; владыка
इति एषा वैदिकी श्रुतिःiti eṣā vaidikī śrutiḥтакова эта ведийская шрути; веда
तम् च विक्रेतुम् इच्छन्तिtam ca vikretum icchantiи его хотят продавать; сому
न वृथा वृत्तिः इष्यतेna vṛthā vṛttiḥ iṣyateпустая жизнь не признаётся; средство жизни
तेन क्रीतेन धर्मेणtena krītena dharmeṇaэтим купленным по дхарме; правильно
ततः यज्ञः प्रतायतेtataḥ yajñaḥ pratāyateзатем жертва распространяется; совершается
इति एवम् धर्मतः ख्यातम्iti evam dharmataḥ khyātamтак это по дхарме известно; объявлено
ऋषिभिः धर्म वादिभिःṛṣibhiḥ dharma vādibhiḥриши, говорящими дхарму; учителями
पुमान् यज्ञः च सोमः चpumān yajñaḥ ca somaḥ caчеловек, жертва и сома; участники
न्याय वृत्तः यथा भवेत्nyāya vṛttaḥ yathā bhavetкак был бы справедливо действующий; правильный
अन्याय वृत्तः पुरुषःanyāya vṛttaḥ puruṣaḥчеловек, действующий неправедно; несправедливо
न परस्य न च आत्मनःna parasya na ca ātmanaḥни другого, ни себя; не поддерживает
शरीरम् यज्ञ पात्राणिśarīram yajña pātrāṇiтело — сосуды жертвы; жертвенные чаши
इति एषा श्रूयते श्रुतिःiti eṣā śrūyate śrutiḥтак эта шрути слышится; известна
तानि सम्यक् प्रणीतानिtāni samyak praṇītāniони правильно установлены; подготовлены
ब्राह्मणानाम् महात्मनाम्brāhmaṇānām mahātmanāmвеликих душой брахманов; махатм
Translation

Юдхиштхира сказал: «Это ведийское предписание о дакшинах — “это должно быть дано, это должно быть дано” — нигде не останавливается. Шастра говорит не по мере богатства и, как будто, не учитывает апад-дхарму; это грозное повеление шастры не смотрит на способность. Ведийская шрути говорит: “Нужно жертвовать, начав с веры”. Но что сделает вера для жертвы, неправильно снабжённой?» Бхишма сказал: «Никто не достигает великого через презрение к Ведам, хитрость или обман; пусть у тебя не будет такой мысли. Дакшины, сын, — часть жертвы и укрепление Вед. Мантры, лишённые дакшины, никак не переправляют. Но способность должна быть измерена полным сосудом и не быть низкой; трём варнам обязательно следует совершать жертву по правилу. “Сома — царь брахманов” — такова ведийская шрути; и всё же его хотят продавать, потому что пустая жизнь не признаётся средством. Когда он куплен по дхарме, тогда жертва распространяется. Так это по дхарме известно от риши, говорящих дхарму: человек, жертва и сома должны действовать справедливо. Человек, действующий неправедно, не служит ни другому, ни себе. “Тело — сосуды жертвы” — так слышится шрути; эти сосуды правильно установлены у брахманов великой души».

Version

56eff18463ef · published Jun 20, 2026, 7:00:54 PM UTC

Available inRU

Page between verses with