Mahabharata
Victory Without Adharma12.97.16-23
10384 / 15823
Mahabharata · 12.97.16-23
Devanāgarī

यस्य स्फीतो जनपदः संपन्नः प्रियराजकः ॥
संतुष्टभृत्यसचिवो दृढमूलः स पार्थिवः ॥
ऋत्विक्पुरोहिताचार्या ये चान्ये श्रुतसंमताः ॥
पूजार्हाः पूजिता यस्य स वै लोकजिद् उच्यते ॥
एतेनैव च वृत्तेन महीं प्राप सुरोत्तमः ॥
अन्व् एव चैन्द्रं विजयं व्यजिगीषन्त पार्थिवाः ॥
भूमिवर्जं पुरं राजा जित्वा राजानम् आहवे ॥
अमृताश् चौषधीः शश्वद् आजहार प्रतर्दनः ॥
अग्निहोत्राण्य् अग्निशेषं हविर् भाजनम् एव च ॥
आजहार दिवोदासस् ततो विप्रकृतो ऽभवत् ॥
सराजकानि राष्ट्राणि नाभागो दक्षिणां ददौ ॥
अन्यत्र श्रोत्रियस्वाच् च तापसस्वाच् च भारत ॥
उच्चावचानि वृत्तानि धर्मज्ञानां युधिष्ठिर ॥
आसन् राज्ञां पुराणानां सर्वं तन् मम रोचते ॥
सर्वविद्यातिरेकाद् वा जयम् इच्छेन् महीपतिः ॥
न मायया न दम्भेन य इच्छेद् भूतिम् आत्मनः ॥

Transliteration (IAST)

yasya sphīto janapadaḥ saṃpannaḥ priyarājakaḥ ||
saṃtuṣṭabhṛtyasacivo dṛḍhamūlaḥ sa pārthivaḥ ||
ṛtvikpurohitācāryā ye cānye śrutasaṃmatāḥ ||
pūjārhāḥ pūjitā yasya sa vai lokajid ucyate ||
etenaiva ca vṛttena mahīṃ prāpa surottamaḥ ||
anv eva caindraṃ vijayaṃ vyajigīṣanta pārthivāḥ ||
bhūmivarjaṃ puraṃ rājā jitvā rājānam āhave ||
amṛtāś cauṣadhīḥ śaśvad ājahāra pratardanaḥ ||
agnihotrāṇy agniśeṣaṃ havir bhājanam eva ca ||
ājahāra divodāsas tato viprakṛto 'bhavat ||
sarājakāni rāṣṭrāṇi nābhāgo dakṣiṇāṃ dadau ||
anyatra śrotriyasvāc ca tāpasasvāc ca bhārata ||
uccāvacāni vṛttāni dharmajñānāṃ yudhiṣṭhira ||
āsan rājñāṃ purāṇānāṃ sarvaṃ tan mama rocate ||
sarvavidyātirekād vā jayam icchen mahīpatiḥ ||
na māyayā na dambhena ya icched bhūtim ātmanaḥ ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
यस्य स्फीतः जनपदःyasya sphītaḥ janapadaḥу кого процветающая область; страна
संपन्नः प्रिय राजकःsaṃpannaḥ priya rājakaḥбогатая, любящая царя; довольная
संतुष्ट भृत्य सचिवःsaṃtuṣṭa bhṛtya sacivaḥс довольными слугами и советниками; министрами
दृढ मूलः सः पार्थिवःdṛḍha mūlaḥ saḥ pārthivaḥс крепким корнем тот земной владыка; устойчивый
ऋत्विक् पुरोहित आचार्याःṛtvik purohita ācāryāḥритвики, пурохиты, ачарьи; жрецы
ये च अन्ये श्रुत संमताःye ca anye śruta saṃmatāḥи другие, уважаемые за учёность; Веду
पूजा अर्हाः पूजिताः यस्यpūjā arhāḥ pūjitāḥ yasyaдостойные почитания, почитаемы у кого; уважаемы
सः वै लोक जित् उच्यतेsaḥ vai loka jit ucyateтот именно победителем мира называется; считается
एतेन एव च वृत्तेनetena eva ca vṛttenaи этим самым поведением; образом
महीम् प्राप सुर उत्तमःmahīm prāpa sura uttamaḥземлю получил лучший из богов; Индра
अनु एव च ऐन्द्रम् विजयम्anu eva ca aindram vijayamи вслед за победой Индры; индрийской
व्यजिगीषन्त पार्थिवाःvyajigīṣanta pārthivāḥжелали побеждать цари; земные владыки
भूमि वर्जम् पुरम् राजाbhūmi varjam puram rājāгород без земли царь; крепость
जित्वा राजानम् आहवेjitvā rājānam āhaveпобедив царя в битве; сражении
अमृताः च औषधीः शश्वत्amṛtāḥ ca auṣadhīḥ śaśvatи бессмертные лекарственные травы всегда; целебные
आजहार प्रतर्दनःājahāra pratardanaḥпринёс Праတардана; забрал
अग्नि होत्राणि अग्नि शेषम्agni hotrāṇi agni śeṣamагнихотры, остаток огня; жертвенного
हविः भाजनम् एव चhaviḥ bhājanam eva caи сосуд для жертвы именно; подношений
आजहार दिवोदासःājahāra divodāsaḥпринёс Диводаса; забрал
ततः विप्रकृतः अभवत्tataḥ viprakṛtaḥ abhavatпоэтому стал оскорблённым; повреждённым
स राजकानि राष्ट्राणिsa rājakāni rāṣṭrāṇiцарства вместе с царями; имеющие царей
नाभागः दक्षिणाम् ददौnābhāgaḥ dakṣiṇām dadauНабхага как дакшину дал; пожертвовал
अन्यत्र श्रोत्रिय स्वात् चanyatra śrotriya svāt caкроме имущества шротриев; ведийских брахманов
तापस स्वात् च भारतtāpasa svāt ca bhārataи имущества аскетов, Бхарата; подвижников
उच्च अवचानि वृत्तानिucca avacāni vṛttāniвысокие и низкие поведения; разные
धर्म ज्ञानाम् युधिष्ठिरdharma jñānām yudhiṣṭhiraзнающих дхарму, Юдхиштхира; царей
आसन् राज्ञाम् पुराणानाम्āsan rājñām purāṇānāmбыли у древних царей; старых
सर्वम् तत् मम रोचतेsarvam tat mama rocateвсё это мне нравится; одобряется
सर्व विद्या अतिरेकात् वाsarva vidyā atirekāt vāили превосходством во всех знаниях; умениях
जयम् इच्छेत् मही पतिःjayam icchet mahī patiḥпобеду пусть желает владыка земли; царь
न मायया न दम्भेनna māyayā na dambhenaне обманом, не лицемерием; хитростью
यः इच्छेत् भूतिम् आत्मनःyaḥ icchet bhūtim ātmanaḥкто желает благополучия себе; процветания
Translation

«У кого область процветает, богата и любит царя, у кого слуги и советники довольны, тот земной владыка имеет крепкий корень. У кого ритвики, пурохиты, ачарьи и другие уважаемые за учёность, достойные почитания, действительно почитаются, тот называется победителем мира. Именно таким поведением лучший из богов получил землю, и вслед за победой Индры земные цари стремились побеждать. Праταрдана, победив царя в битве, взял город без земли и бессмертные целебные травы. Диводаса забрал агнихотры, остаток огня и сосуд для жертвенных подношений, и из-за этого был оскорблён. Набхага отдал в дакшину царства вместе с царями, кроме имущества шротриев и аскетов, Бхарата. У древних царей, знавших дхарму, Юдхиштхира, были разные — высокие и низкие — образы поведения; всё это мне понятно и приемлемо в своём месте. Но владыка земли, желающий собственного благополучия, должен желать победы превосходством во всех знаниях, а не обманом и не лицемерием».

Version

1fe7c3119a12 · published Jun 20, 2026, 8:01:31 PM UTC

Available inRU

Page between verses with