ब्रह्मदत्त उवाच
नाविश्वासाच् चिन्वते ऽर्थान् नेहन्ते चापि किं चन ॥
भयाद् एकतरान् नित्यं मृतकल्पा भवन्ति च ॥
पूजन्य् उवाच
यस्येह व्रणिनौ पादौ पद्भ्यां च परिसर्पति ॥
क्षण्येते तस्य तौ पादौ सुगुप्तम् अभिधावतः ॥
नेत्राभ्यां सरुजाभ्यां यः प्रतिवातम् उदीक्षते ॥
तस्य वायुरुजात्यर्थं नेत्रयोर् भवति ध्रुवम् ॥
दुष्टं पन्थानम् आश्रित्य यो मोहाद् अभिपद्यते ॥
आत्मनो बलम् अज्ञात्वा तद् अन्तं तस्य जीवितम् ॥
यस् तु वर्षम् अविज्ञाय क्षेत्रं कृषति मानवः ॥
हीनं पुरुषकारेण सस्यं नैवाप्नुते पुनः ॥
यश् च तिक्तं कषायं वाप्य् आस्वादविधुरं हितम् ॥
आहारं कुरुते नित्यं सो ऽमृतत्वाय कल्पते ॥
पथ्यं भुक्त्वा नरो लोभाद् यो ऽन्यद् अश्नाति भोजनम् ॥
परिणामम् अविज्ञाय तद् अन्तं तस्य जीवितम् ॥
दैवं पुरुषकारश् च स्थिताव् अन्योन्यसंश्रयात् ॥
उदात्तानां कर्म तन्त्रं दैवं क्लीबा उपासते ॥
कर्म चात्महितं कार्यं तीक्ष्णं वा यदि वा मृदु ॥
ग्रस्यते ऽकर्मशीलस् तु सदानर्थैर् अकिंचनः ॥
तस्मात् संशयिते ऽप्य् अर्थे कार्य एव पराक्रमः ॥
सर्वस्वम् अपि संत्यज्य कार्यम् आत्महितं नरैः ॥
विद्या शौर्यं च दाक्ष्यं च बलं धैर्यं च पञ्चमम् ॥
मित्राणि सहजान्य् आहुर् वर्तयन्तीह यैर् बुधाः ॥
निवेशनं च कुप्यं च क्षेत्रं भार्या सुहृज्जनः ॥
एतान्य् उपचितान्य् आहुः सर्वत्र लभते पुमान् ॥
सर्वत्र रमते प्राज्ञः सर्वत्र च विरोचते ॥
न विभीषयते कं चिद् भीषितो न बिभेति च ॥
नित्यं बुद्धिमतो ह्य् अर्थः स्वल्पको ऽपि विवर्धते ॥
दाक्ष्येण कुरुते कर्म संयमात् प्रतितिष्ठति ॥
गृहस्नेहावबद्धानां नराणाम् अल्पमेधसाम् ॥
कुस्त्री खादति मांसानि माघमा सेगवाम् इव ॥
गृहं क्षेत्राणि मित्राणि स्वदेश इति चापरे ॥
इत्य् एवम् अवसीदन्ति नरा बुद्धिविपर्यये ॥
उत्पतेत् सरुजाद् देशाद् व्याधिदुर्भिक्षपीडितात् ॥
अन्यत्र वस्तुं गच्छेद् वा वसेद् वा नित्यमानितः ॥
तस्माद् अन्यत्र यास्यामि वस्तुं नाहम् इहोत्सहे ॥
कृतम् एतद् अनाहार्यं तव पुत्रेण पार्थिव ॥
कुभार्यां च कुपुत्रं च कुराजानं कुसौहृदम् ॥
कुसंबन्धं कुदेशं च दूरतः परिवर्जयेत् ॥
कुमित्रे नास्ति विश्वासः कुभार्यायां कुतो रतिः ॥
कुराज्ये निर्वृतिर् नास्ति कुदेशे न प्रजीव्यते ॥
brahmadatta uvāca
nāviśvāsāc cinvate 'rthān nehante cāpi kiṃ cana ||
bhayād ekatarān nityaṃ mṛtakalpā bhavanti ca ||
pūjany uvāca
yasyeha vraṇinau pādau padbhyāṃ ca parisarpati ||
kṣaṇyete tasya tau pādau suguptam abhidhāvataḥ ||
netrābhyāṃ sarujābhyāṃ yaḥ prativātam udīkṣate ||
tasya vāyurujātyarthaṃ netrayor bhavati dhruvam ||
duṣṭaṃ panthānam āśritya yo mohād abhipadyate ||
ātmano balam ajñātvā tad antaṃ tasya jīvitam ||
yas tu varṣam avijñāya kṣetraṃ kṛṣati mānavaḥ ||
hīnaṃ puruṣakāreṇa sasyaṃ naivāpnute punaḥ ||
yaś ca tiktaṃ kaṣāyaṃ vāpy āsvādavidhuraṃ hitam ||
āhāraṃ kurute nityaṃ so 'mṛtatvāya kalpate ||
pathyaṃ bhuktvā naro lobhād yo 'nyad aśnāti bhojanam ||
pariṇāmam avijñāya tad antaṃ tasya jīvitam ||
daivaṃ puruṣakāraś ca sthitāv anyonyasaṃśrayāt ||
udāttānāṃ karma tantraṃ daivaṃ klībā upāsate ||
karma cātmahitaṃ kāryaṃ tīkṣṇaṃ vā yadi vā mṛdu ||
grasyate 'karmaśīlas tu sadānarthair akiṃcanaḥ ||
tasmāt saṃśayite 'py arthe kārya eva parākramaḥ ||
sarvasvam api saṃtyajya kāryam ātmahitaṃ naraiḥ ||
vidyā śauryaṃ ca dākṣyaṃ ca balaṃ dhairyaṃ ca pañcamam ||
mitrāṇi sahajāny āhur vartayantīha yair budhāḥ ||
niveśanaṃ ca kupyaṃ ca kṣetraṃ bhāryā suhṛjjanaḥ ||
etāny upacitāny āhuḥ sarvatra labhate pumān ||
sarvatra ramate prājñaḥ sarvatra ca virocate ||
na vibhīṣayate kaṃ cid bhīṣito na bibheti ca ||
nityaṃ buddhimato hy arthaḥ svalpako 'pi vivardhate ||
dākṣyeṇa kurute karma saṃyamāt pratitiṣṭhati ||
gṛhasnehāvabaddhānāṃ narāṇām alpamedhasām ||
kustrī khādati māṃsāni māghamā segavām iva ||
gṛhaṃ kṣetrāṇi mitrāṇi svadeśa iti cāpare ||
ity evam avasīdanti narā buddhiviparyaye ||
utpatet sarujād deśād vyādhidurbhikṣapīḍitāt ||
anyatra vastuṃ gacched vā vased vā nityamānitaḥ ||
tasmād anyatra yāsyāmi vastuṃ nāham ihotsahe ||
kṛtam etad anāhāryaṃ tava putreṇa pārthiva ||
kubhāryāṃ ca kuputraṃ ca kurājānaṃ kusauhṛdam ||
kusaṃbandhaṃ kudeśaṃ ca dūrataḥ parivarjayet ||
kumitre nāsti viśvāsaḥ kubhāryāyāṃ kuto ratiḥ ||
kurājye nirvṛtir nāsti kudeśe na prajīvyate ||
Брахмадатта сказал: «Но из одного недоверия не собирают богатства и ни к чему не стремятся; от постоянного страха люди становятся как мёртвые». Пуджани ответила: «Если у человека ранены ноги и он ползёт ими, они сотрутся, даже если он бежит к безопасному месту. Кто больными глазами смотрит против ветра, у того болезнь глаз непременно усилится. Кто по заблуждению выходит на дурной путь, не зная своей силы, тот приходит к концу жизни. Кто пашет поле, не узнав сезона дождей, тот без должного усилия не получает урожая. Кто постоянно принимает горькую или вяжущую пищу, безвкусную, но полезную, тот готов к долгой жизни; а кто, съев полезное, из жадности ест другое, не зная последствий, тот идёт к концу жизни. Судьба и человеческое усилие стоят во взаимной зависимости; благородные опираются на действие, а слабые - на судьбу. Следует делать то, что полезно для себя, будь оно жёстким или мягким; бездействующий и беспомощный всегда пожирается бедами. Поэтому даже в сомнительном деле нужно усилие; людям следует делать то, что полезно для себя, даже оставив всё имущество. Знание, храбрость, умение, сила и пятая - стойкость: эти пять называют врождёнными друзьями, которыми мудрые живут в мире. Жилище, имущество, поле, жена и друзья - это приобретённое; человек может получить это везде. Мудрый везде устраивается и везде сияет: он никого не пугает и сам, когда его пугают, не боится. У разумного даже малое богатство возрастает; умением он совершает дело, самоконтролем утверждается. Людей маломудрых связывает привязанность к дому; дурная жена поедает их плоть. Думая: “дом, поля, друзья, родная страна”, люди тонут, когда разум перевёрнут. Из больного места, поражённого болезнью и голодом, нужно уходить; следует жить там, где тебя постоянно уважают. Поэтому я уйду в другое место: я не могу жить здесь. Твой сын сделал неисправимое, о земной владыка. Дурную жену, дурного сына, дурного царя, дурного друга, дурную связь и дурную страну нужно избегать издалека. В дурном друге нет доверия; в дурной жене откуда радость? В дурном царстве нет покоя, в дурной стране нельзя жить».
951eccfb548d · published Jun 21, 2026, 9:55:55 AM UTC
Available inRUPage between verses with
Ответ Пуджани уравновешивает тему недоверия: она не проповедует паралич от страха, а различение. Усилие нужно, но оно должно учитывать болезнь места, время, собственную силу и реальную надежность связей.