भीष्म उवाच
शृणु पार्थ यथावृत्तम् इतिहासं पुरातनम् ॥
गृध्रजम्बुकसंवादं यो वृत्तो वैदिशे पुरा ॥
दुःखिताः के चिद् आदाय बालम् अप्राप्तयौवनम् ॥
कुलसर्वस्वभूतं वै रुदन्तः शोकविह्वलाः ॥
बालं मृतं गृहीत्वाथ श्मशानाभिमुखाः स्थिताः ॥
अङ्केनाङ्कं च संक्रम्य रुरुदुर् भूतले तदा ॥
तेषां रुदितशब्देन गृध्रो ऽभ्येत्य वचो ऽब्रवीत् ॥
एकात्मकम् इमं लोके त्यक्त्वा गच्छत माचिरम् ॥
इह पुंसां सहस्राणि स्त्रीसहस्राणि चैव हि ॥
समानीतानि कालेन किं ते वै जात्व् अबान्धवाः ॥
संपश्यत जगत् सर्वं सुखदुःखैर् अधिष्ठितम् ॥
संयोगो विप्रयोगश् च पर्यायेणोपलभ्यते ॥
गृहीत्वा ये च गच्छन्ति ये ऽनुयान्ति च तान् मृतान् ॥
ते ऽप्य् आयुषः प्रमाणेन स्वेन गच्छन्ति जन्तवः ॥
अलं स्थित्वा श्मशाने ऽस्मिन् गृध्रगोमायुसंकुले ॥
कङ्कालबहुले घोरे सर्वप्राणिभयंकरे ॥
न पुनर् जीवितः कश् चित् कालधर्मम् उपागतः ॥
प्रियो वा यदि वा द्वेष्यः प्राणिनां गतिर् ईदृशी ॥
सर्वेण खलु मर्तव्यं मर्त्यलोके प्रसूयता ॥
कृतान्तविहिते मार्गे को मृतं जीवयिष्यति ॥
कर्मान्तविहिते लोके चास्तं गच्छति भास्करे ॥
गम्यतां स्वम् अधिष्ठानं सुतस्नेहं विसृज्य वै ॥
ततो गृध्रवचः श्रुत्वा विक्रोशन्तस् तदा नृप ॥
बान्धवास् ते ऽभ्यगच्छन्त पुत्रम् उत्सृज्य भूतले ॥
विनिश्चित्याथ च ततः संत्यजन्तः स्वम् आत्मजम् ॥
निराशा जीविते तस्य मार्गम् आरुह्य धिष्ठिताः ॥
bhīṣma uvāca
śṛṇu pārtha yathāvṛttam itihāsaṃ purātanam ||
gṛdhrajambukasaṃvādaṃ yo vṛtto vaidiśe purā ||
duḥkhitāḥ ke cid ādāya bālam aprāptayauvanam ||
kulasarvasvabhūtaṃ vai rudantaḥ śokavihvalāḥ ||
bālaṃ mṛtaṃ gṛhītvātha śmaśānābhimukhāḥ sthitāḥ ||
aṅkenāṅkaṃ ca saṃkramya rurudur bhūtale tadā ||
teṣāṃ ruditaśabdena gṛdhro 'bhyetya vaco 'bravīt ||
ekātmakam imaṃ loke tyaktvā gacchata māciram ||
iha puṃsāṃ sahasrāṇi strīsahasrāṇi caiva hi ||
samānītāni kālena kiṃ te vai jātv abāndhavāḥ ||
saṃpaśyata jagat sarvaṃ sukhaduḥkhair adhiṣṭhitam ||
saṃyogo viprayogaś ca paryāyeṇopalabhyate ||
gṛhītvā ye ca gacchanti ye 'nuyānti ca tān mṛtān ||
te 'py āyuṣaḥ pramāṇena svena gacchanti jantavaḥ ||
alaṃ sthitvā śmaśāne 'smin gṛdhragomāyusaṃkule ||
kaṅkālabahule ghore sarvaprāṇibhayaṃkare ||
na punar jīvitaḥ kaś cit kāladharmam upāgataḥ ||
priyo vā yadi vā dveṣyaḥ prāṇināṃ gatir īdṛśī ||
sarveṇa khalu martavyaṃ martyaloke prasūyatā ||
kṛtāntavihite mārge ko mṛtaṃ jīvayiṣyati ||
karmāntavihite loke cāstaṃ gacchati bhāskare ||
gamyatāṃ svam adhiṣṭhānaṃ sutasnehaṃ visṛjya vai ||
tato gṛdhravacaḥ śrutvā vikrośantas tadā nṛpa ||
bāndhavās te 'bhyagacchanta putram utsṛjya bhūtale ||
viniścityātha ca tataḥ saṃtyajantaḥ svam ātmajam ||
nirāśā jīvite tasya mārgam āruhya dhiṣṭhitāḥ ||
Бхишма сказал: «Слушай, Партха, древнюю историю о том, как некогда в Вайдише произошла беседа грифа и шакала. Какие-то люди, охваченные горем, взяли мальчика, ещё не достигшего юности, который был всем достоянием их рода, и, рыдая, понесли его к кладбищу. Они передавали мёртвого ребёнка из объятий в объятия и плакали на земле. На звук их рыданий подошёл гриф и сказал: “Оставьте этого одинокого в мире и уходите, не медлите. Здесь временем были собраны тысячи мужчин и женщин; разве у них не было родных? Посмотрите: весь мир держится на счастье и страдании; соединение и разлука приходят по очереди. И те, кто несут мёртвых, и те, кто провожают их, уходят каждый по мере своей жизни. Довольно стоять на этом кладбище, полном грифов, шакалов и скелетов, страшном для всех живых. Никто, достигнув закона времени, снова не оживает: любим он или ненавистен, таков путь существ. Всякому, кто родился в мире смертных, надо умереть. Кто оживит мёртвого на пути, установленном Критантом? В этом мире, где карма приходит к концу, и солнце уже идёт к закату, идите в свой дом, оставив привязанность к сыну”. Услышав слово грифа, родственники, рыдая, пошли, оставив ребёнка на земле, без надежды на его жизнь».
d998af611499 · published Jun 21, 2026, 10:10:05 AM UTC
Available inRUPage between verses with
Гриф говорит языком отрешения и закона времени. Его слова истинны по форме, но рассказ сразу заставляет проверять мотив говорящего: правильные слова могут служить скрытому аппетиту.