Mahabharata
Bhishma Explains Adhyatma and the Gunas12.187.1-7
10822 / 15823
Mahabharata · 12.187.1-7
Devanāgarī

युधिष्ठिर उवाच
अध्यात्मं नाम यद् इदं पुरुषस्येह चिन्त्यते ॥
यद् अध्यात्मं यतश् चैतत् तन् मे ब्रूहि पितामह ॥
भीष्म उवाच
अध्यात्मम् इति मां पार्थ यद् एतद् अनुपृच्छसि ॥
तद् व्याख्यास्यामि ते तात श्रेयस्करतरं सुखम् ॥
यज् ज्ञात्वा पुरुषो लोके प्रीतिं सौख्यं च विन्दति ॥
फललाभश् च सद्यः स्यात् सर्वभूतहितं च तत् ॥
पृथिवी वायुर् आकाशम् आपो ज्योतिश् च पञ्चमम् ॥
महाभूतानि भूतानां सर्वेषां प्रभवाप्ययौ ॥
ततः सृष्टानि तत्रैव तानि यान्ति पुनः पुनः ॥
महाभूतानि भूतेषु सागरस्योर्मयो यथा ॥
प्रसार्य च यथाङ्गानि कूर्मः संहरते पुनः ॥
तद्वद् भूतानि भूतात्मा सृष्ट्वा संहरते पुनः ॥
महाभूतानि पञ्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत् ॥
अकरोत् तेषु वैषम्यं तत् तु जीवो ऽनु पश्यति ॥

Transliteration (IAST)

yudhiṣṭhira uvāca
adhyātmaṃ nāma yad idaṃ puruṣasyeha cintyate ||
yad adhyātmaṃ yataś caitat tan me brūhi pitāmaha ||
bhīṣma uvāca
adhyātmam iti māṃ pārtha yad etad anupṛcchasi ||
tad vyākhyāsyāmi te tāta śreyaskarataraṃ sukham ||
yaj jñātvā puruṣo loke prītiṃ saukhyaṃ ca vindati ||
phalalābhaś ca sadyaḥ syāt sarvabhūtahitaṃ ca tat ||
pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam ||
mahābhūtāni bhūtānāṃ sarveṣāṃ prabhavāpyayau ||
tataḥ sṛṣṭāni tatraiva tāni yānti punaḥ punaḥ ||
mahābhūtāni bhūteṣu sāgarasyormayo yathā ||
prasārya ca yathāṅgāni kūrmaḥ saṃharate punaḥ ||
tadvad bhūtāni bhūtātmā sṛṣṭvā saṃharate punaḥ ||
mahābhūtāni pañcaiva sarvabhūteṣu bhūtakṛt ||
akarot teṣu vaiṣamyaṃ tat tu jīvo 'nu paśyati ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
युधिष्ठिरः उवाचyudhiṣṭhiraḥ uvācaЮдхиштхира сказал; Юдхиштхира спросил
अध्यात्मम् नाम यत् इदम्adhyātmam nāma yat idamто, что называется адхьятмой; внутренним знанием
पुरुषस्य इह चिन्त्यतेpuruṣasya iha cintyateо человеке здесь размышляется; созерцается
यत् अध्यात्मम्yat adhyātmamчто есть адхьятма; внутренняя природа
यतः च एतत्yataḥ ca etatи откуда это; происходит
तत् मे ब्रूहि पितामहtat me brūhi pitāmahaэто мне скажи, праотец; объясни
भीष्मः उवाचbhīṣmaḥ uvācaБхишма сказал; Бхишма ответил
अध्यात्मम् इति माम् पार्थadhyātmam iti mām pārthaоб адхьятме меня, Партха; о внутреннем
यत् एतत् अनुपृच्छसिyat etat anupṛcchasiо чём ты спрашиваешь; расспрашиваешь
तत् व्याख्यास्यामि ते तातtat vyākhyāsyāmi te tātaэто объясню тебе, дорогой; изложу
श्रेयस् करतरम् सुखम्śreyas karataram sukhamболее приносящее благо и счастье; высшее
यत् ज्ञात्वा पुरुषः लोकेyat jñātvā puruṣaḥ lokeчто познав, человек в мире; муж
प्रीतिम् सौख्यम् च विन्दतिprītim saukhyam ca vindatiрадость и счастье обретает; довольство
फल लाभः च सद्यः स्यात्phala lābhaḥ ca sadyaḥ syātи плод обретается сразу; достижение
सर्व भूत हितम् च तत्sarva bhūta hitam ca tatи это благо всех существ; полезное
पृथिवी वायुः आकाशम्pṛthivī vāyuḥ ākāśamземля, ветер, пространство; акаша
आपः ज्योतिः च पञ्चमम्āpaḥ jyotiḥ ca pañcamamводы и свет пятым; огонь
महा भूतानि भूतानाम्mahā bhūtāni bhūtānāmвеликие элементы существ; живых
सर्वेषाम् प्रभव अप्ययौsarveṣām prabhava apyayauисток и растворение всех; исчезновение
ततः सृष्टानिtataḥ sṛṣṭāniиз них созданные; порождённые
तत्र एव तानि यान्तिtatra eva tāni yāntiтуда же они идут; возвращаются
पुनः पुनःpunaḥ punaḥснова и снова; многократно
महा भूतानि भूतेषुmahā bhūtāni bhūteṣuвеликие элементы в существах; телах
सागरस्य ऊर्मयः यथाsāgarasya ūrmayaḥ yathāкак волны океана; моря
प्रसार्य च यथा अङ्गानिprasārya ca yathā aṅgāniи как, простерев члены; части
कूर्मः संहरते पुनःkūrmaḥ saṃharate punaḥчерепаха снова втягивает; собирает
तद्वत् भूतानि भूत आत्माtadvat bhūtāni bhūta ātmāтак существа душа существ; владыка
सृष्ट्वा संहरते पुनःsṛṣṭvā saṃharate punaḥсоздав, снова собирает; растворяет
महा भूतानि पञ्च एवmahā bhūtāni pañca evaпять именно великих элементов; основ
सर्व भूतेषु भूत कृत्sarva bhūteṣu bhūta kṛtво всех существах создатель существ; творец
अकरोत् तेषु वैषम्यम्akarot teṣu vaiṣamyamсоздал в них различие; неравенство
तत् तु जीवः अनु पश्यतिtat tu jīvaḥ anu paśyatiэто же джива воспринимает; видит
Translation

Юдхиштхира спросил: «О праотец, объясни мне, что здесь называется адхьятмой, внутренним знанием о человеке, что это такое и откуда оно происходит». Бхишма сказал: «Ты спрашиваешь меня об адхьятме, Партха; я объясню тебе это учение, приносящее высшее благо и счастье. Познав его, человек в мире обретает радость и счастье, сразу получает плод, и оно служит благу всех существ. Земля, ветер, пространство, воды и пятый — свет: эти великие элементы являются истоком и растворением всех существ. Из них существа создаются и в них же снова и снова возвращаются, как волны океана. Как черепаха, простерев члены, снова втягивает их, так душа существ, создав существа, снова собирает их. Создатель существ установил пять великих элементов во всех живых и создал в них различие; это различие воспринимает джива».

Version

ee03e8f62187 · published Jun 21, 2026, 12:00:54 AM UTC

Available inRU

Page between verses with