Mahabharata
The Guru Explains Dreams, Mind, and the Guṇas12.209.6-10
10937 / 15823
Mahabharata · 12.209.6-10
Devanāgarī

इन्द्रियाणां श्रमात् स्वप्नम् आहुः सर्वगतं बुधाः ॥
मनसस् तु प्रलीनत्वात् तत् तद् आहुर् निदर्शनम् ॥
कार्यव्यासक्तमनसः संकल्पो जाग्रतो ह्य् अपि ॥
यद्वन् मनोरथैश्वर्यं स्वप्ने तद्वन् मनोगतम् ॥
संसाराणाम् असंख्यानां कामात्मा तद् अवाप्नुयात् ॥
मनस्य् अन्तर्हितं सर्वं वेद सोत्तमपूरुषः ॥
गुणानाम् अपि यद् यत् तत् कर्म जानात्य् उपस्थितम् ॥
तत् तच् छंसन्ति भूतानि मनो यद् भावितं यथा ॥
ततस् तम् उपवर्तन्ते गुणा राजसतामसाः ॥
सात्त्विको वा यथायोगम् आनन्तर्यफलोदयः ॥

Transliteration (IAST)

indriyāṇāṃ śramāt svapnam āhuḥ sarvagataṃ budhāḥ ||
manasas tu pralīnatvāt tat tad āhur nidarśanam ||
kāryavyāsaktamanasaḥ saṃkalpo jāgrato hy api ||
yadvan manorathaiśvaryaṃ svapne tadvan manogatam ||
saṃsārāṇām asaṃkhyānāṃ kāmātmā tad avāpnuyāt ||
manasy antarhitaṃ sarvaṃ veda sottamapūruṣaḥ ||
guṇānām api yad yat tat karma jānāty upasthitam ||
tat tac chaṃsanti bhūtāni mano yad bhāvitaṃ yathā ||
tatas tam upavartante guṇā rājasatāmasāḥ ||
sāttviko vā yathāyogam ānantaryaphalodayaḥ ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
इन्द्रियाणाम् श्रमात् स्वप्नम्indriyāṇām śramāt svapnamот усталости чувств сон; сновидение
आहुः सर्वगतम् बुधाःāhuḥ sarvagatam budhāḥмудрые называют всепроникающим; общим
मनसः तु प्रलीनत्वात्manasaḥ tu pralīnatvātа из-за растворённости ума; угасания
तत् तत् आहुः निदर्शनम्tat tat āhuḥ nidarśanamто и то называют проявлением; примером
कार्य व्यासक्त मनसःkārya vyāsakta manasaḥу ума, занятого делом; поглощённого
संकल्पः जाग्रतः हि अपिsaṃkalpaḥ jāgrataḥ hi apiзамысел бывает даже у бодрствующего; воображение
यद्वत् मनोरथ ऐश्वर्यम्yadvat manoratha aiśvaryamкак власть мечтаний; царство фантазий
स्वप्ने तद्वत् मनोगतम्svapne tadvat manogatamво сне, так в уме находящееся; умственное
संसाराणाम् असंख्यानाम्saṃsārāṇām asaṃkhyānāmиз бесчисленных самсар; состояний
काम आत्मा तत् अवाप्नुयात्kāma ātmā tat avāpnuyātимеющий желание сущностью то получает; достигает
मनसि अन्तर्हितम् सर्वम्manasi antarhitam sarvamв уме скрыто всё; заключено
वेद स उत्तम पूरुषःveda sa uttama pūruṣaḥзнает тот высший пуруша; лучший человек
गुणानाम् अपि यत् यत् तत्guṇānām api yat yat tatи что бы из гун; каждое
कर्म जानाति उपस्थितम्karma jānāti upasthitamдействие он знает присутствующим; возникшим
तत् तत् शंसन्ति भूतानिtat tat śaṃsanti bhūtāniто и то существа объявляют; показывают
मनः यत् भावितम् यथाmanaḥ yat bhāvitam yathāкак ум чем сформирован; настроен
ततः तम् उपवर्तन्तेtataḥ tam upavartanteзатем к нему приближаются; обращаются
गुणाः राजस तामसाःguṇāḥ rājasa tāmasāḥгуны раджасичные и тамасичные; свойства
सात्त्विकः वा यथा योगम्sāttvikaḥ vā yathā yogamили саттвичная согласно связи; подходяще
आनन्तर्य फल उदयःānantarya phala udayaḥс немедленным восхождением плода; результата
Translation

«Мудрые говорят, что сон, возникающий от усталости чувств, проникает повсюду; а из-за растворённости ума те или иные явления называют его проявлениями. У ума, занятого делом, замысел бывает даже при бодрствовании; как во сне возникает власть мечтаний, так всё это находится в уме. Человек, чья сущность стала желанием, получает одно из бесчисленных состояний самсары; высший пуруша знает, что всё скрыто в уме. Он знает, какое действие из гун присутствует; существа проявляют именно то, каким образом сформирован их ум. Затем к нему обращаются раджасичные, тамасичные или саттвичные гуны, и соответственно возникает непосредственный плод».

Version

3d372192071c · published Jun 21, 2026, 1:09:47 AM UTC

Available inRU

Page between verses with