Mahabharata
Vyāsa Teaches the Supreme Dharma and the River of Saṃsāra12.242.12-17
11116 / 15823
Mahabharata · 12.242.12-17
Devanāgarī

सर्वतःस्रोतसं घोरां नदीं लोकप्रवाहिनीम् ॥
पञ्चेन्द्रियग्राहवतीं मनःसंकल्परोधसम् ॥
लोभमोहतृणच्छन्नां कामक्रोधसरीसृपाम् ॥
सत्यतीर्थानृतक्षोभां क्रोधपङ्कां सरिद्वराम् ॥
अव्यक्तप्रभवां शीघ्रां दुस्तराम् अकृतात्मभिः ॥
प्रतरस्व नदीं बुद्ध्या कामग्राहसमाकुलाम् ॥
संसारसागरगमां योनिपातालदुस्तराम् ॥
आत्मजन्मोद्भवां तात जिह्वावर्तां दुरासदाम् ॥
यां तरन्ति कृतप्रज्ञा धृतिमन्तो मनीषिणः ॥
तां तीर्णः सर्वतोमुक्तो विपूतात्मात्मविच् छुचिः ॥
उत्तमां बुद्धिम् आस्थाय ब्रह्मभूयं गमिष्यसि ॥
संतीर्णः सर्वसंक्लेशान् प्रसन्नात्मा विकल्मषः ॥

Transliteration (IAST)

sarvataḥsrotasaṃ ghorāṃ nadīṃ lokapravāhinīm ||
pañcendriyagrāhavatīṃ manaḥsaṃkalparodhasam ||
lobhamohatṛṇacchannāṃ kāmakrodhasarīsṛpām ||
satyatīrthānṛtakṣobhāṃ krodhapaṅkāṃ saridvarām ||
avyaktaprabhavāṃ śīghrāṃ dustarām akṛtātmabhiḥ ||
pratarasva nadīṃ buddhyā kāmagrāhasamākulām ||
saṃsārasāgaragamāṃ yonipātāladustarām ||
ātmajanmodbhavāṃ tāta jihvāvartāṃ durāsadām ||
yāṃ taranti kṛtaprajñā dhṛtimanto manīṣiṇaḥ ||
tāṃ tīrṇaḥ sarvatomukto vipūtātmātmavic chuciḥ ||
uttamāṃ buddhim āsthāya brahmabhūyaṃ gamiṣyasi ||
saṃtīrṇaḥ sarvasaṃkleśān prasannātmā vikalmaṣaḥ ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
सर्वतः स्रोतसम् घोराम्sarvataḥ srotasam ghorāmсо всеми потоками страшную; со всех сторон текущую
नदीम् लोक प्रवाहिनीम्nadīm loka pravāhinīmреку, несущую миры; поток существ
पञ्च इन्द्रिय ग्राहवतीम्pañca indriya grāhavatīmс крокодилами пяти чувств; захватчиками
मनः संकल्प रोधसम्manaḥ saṃkalpa rodhasamс берегом умственных замыслов; мысленных построений
लोभ मोह तृण छन्नाम्lobha moha tṛṇa channāmпокрытую травой алчности и заблуждения; мохи
काम क्रोध सरीसृपाम्kāma krodha sarīsṛpāmсо змеями желания и гнева; пресмыкающимися
सत्य तीर्थ अनृत क्षोभाम्satya tīrtha anṛta kṣobhāmс истиной как бродом и ложью как бурлением; волнением
क्रोध पङ्काम् सरित् वराम्krodha paṅkām sarit varāmс грязью гнева, лучшую реку; поток
अव्यक्त प्रभवाम् शीघ्राम्avyakta prabhavām śīghrāmвозникшую из непроявленного, быструю; стремительную
दुस्तराम् अकृत आत्मभिःdustarām akṛta ātmabhiḥтруднопереходимую для неочищенных; необузданных
प्रतरस्व नदीम् बुद्ध्याpratarasva nadīm buddhyāпереправься через реку буддхи; разумом
काम ग्राह समाकुलाम्kāma grāha samākulāmполную крокодилов желания; схвативших страстей
संसार सागर गमाम्saṃsāra sāgara gamāmидущую к океану сансары; мирского круговорота
योनि पाताल दुस्तराम्yoni pātāla dustarāmс рождениями как труднопроходимой бездной; провалом
आत्म जन्म उद्भवाम् तातātma janma udbhavām tātaвозникшую из собственного рождения, дорогой; из саморождения
जिह्वा आवर्ताम् दुरासदाम्jihvā āvartām durāsadāmс водоворотом языка, труднодоступную; трудноодолимую
याम् तरन्ति कृत प्रज्ञाःyām taranti kṛta prajñāḥкоторую переправляются мудростью зрелые; с совершенным разумом
धृतिमन्तः मनीषिणःdhṛtimantaḥ manīṣiṇaḥстойкие мыслители; мудрые
ताम् तीर्णःtām tīrṇaḥеё переправившись; перейдя
सर्वतः मुक्तःsarvataḥ muktaḥсо всех сторон освобождённый; полностью свободный
विपूत आत्माvipūta ātmāс очищенным атманом; очищенный собой
आत्मवित् शुचिःātmavit śuciḥзнаток атмана, чистый; самопознавший
उत्तमाम् बुद्धिम् आस्थायuttamām buddhim āsthāyaопираясь на высшую буддхи; разум
ब्रह्म भूयम् गमिष्यसिbrahma bhūyam gamiṣyasiпойдёшь к состоянию Брахмана; брахма-бытию
संतीर्णः सर्व संक्लेशान्saṃtīrṇaḥ sarva saṃkleśānпереправившись через все страдания; загрязнения
प्रसन्न आत्माprasanna ātmāс ясным атманом; умиротворённый
विकल्मषःvikalmaṣaḥбез пятна; без греховной примеси
Translation

«Перед тобой страшная река со всеми потоками, несущая миры; в ней крокодилы пяти чувств, берег из умственных замыслов, трава алчности и заблуждения, змеи желания и гнева, брод истины, бурление лжи и грязь гнева. Она возникла из Непроявленного, быстра, трудна для неочищенных и полна крокодилов желания; переправься через эту реку при помощи буддхи. Она течёт к океану сансары, имеет рождения как труднопроходимую бездну, возникла из собственного рождения, имеет водоворот языка и труднодоступна, дорогой. Стойкие мудрецы с совершенной мудростью переправляются через неё. Перейдя её, полностью свободный, с очищенным атманом, чистый знаток атмана, ты, опираясь на высшую буддхи, достигнешь состояния Брахмана, переправившись через все страдания, с ясным атманом и без пятна».

Version

d0478846b133 · published Jun 21, 2026, 4:09:53 AM UTC

Available inRU

Page between verses with