युधिष्ठिर उवाच
सूक्ष्मं साधु समादिष्टं भवता धर्मलक्षणम् ॥
प्रतिभा त्व् अस्ति मे का चित् तां ब्रूयाम् अनुमानतः ॥
भूयांसो हृदये ये मे प्रश्नास् ते व्याहृतास् त्वया ॥
इमम् अन्यं प्रवक्ष्यामि न राजन् विग्रहाद् इव ॥
इमानि हि प्रापयन्ति सृजन्त्य् उत्तारयन्ति च ॥
न धर्मः परिपाठेन शक्यो भारत वेदितुम् ॥
अन्यो धर्मः समस्थस्य विषमस्थस्य चापरः ॥
आपदस् तु कथं शक्याः परिपाठेन वेदितुम् ॥
सदाचारो मतो धर्मः सन्तस् त्व् आचारलक्षणाः ॥
साध्यासाध्यं कथं शक्यं सदाचारो ह्य् अलक्षणम् ॥
yudhiṣṭhira uvāca
sūkṣmaṃ sādhu samādiṣṭaṃ bhavatā dharmalakṣaṇam ||
pratibhā tv asti me kā cit tāṃ brūyām anumānataḥ ||
bhūyāṃso hṛdaye ye me praśnās te vyāhṛtās tvayā ||
imam anyaṃ pravakṣyāmi na rājan vigrahād iva ||
imāni hi prāpayanti sṛjanty uttārayanti ca ||
na dharmaḥ paripāṭhena śakyo bhārata veditum ||
anyo dharmaḥ samasthasya viṣamasthasya cāparaḥ ||
āpadas tu kathaṃ śakyāḥ paripāṭhena veditum ||
sadācāro mato dharmaḥ santas tv ācāralakṣaṇāḥ ||
sādhyāsādhyaṃ kathaṃ śakyaṃ sadācāro hy alakṣaṇam ||
Юдхиштхира сказал: «Ты тонко и хорошо объяснил признак дхармы. Но у меня есть ещё одно соображение, которое я выскажу рассуждением. Многие вопросы, бывшие в моём сердце, ты уже объяснил; теперь я скажу другой, не ради спора, о царь. Эти явления приводят, создают и переправляют, но дхарму, о Бхарата, нельзя познать одной последовательной схемой. Одна дхарма у человека в ровном положении, другая — у стоящего в трудности. Как же бедствия можно познать по простой схеме? Добрый обычай считается дхармой, а добрые люди узнаются по поведению; но как различить возможное и невозможное, если сам добрый обычай трудно уловить явным признаком?»
7cce38fbe5b7 · published Jun 21, 2026, 3:27:29 AM UTC
Available inRUPage between verses with
Юдхиштхира ставит проблему живой дхармы: её нельзя свести к механическому списку правил. Состояние человека, кризис, возможность действия и характер носителей обычая меняют практическое распознавание долга.