Mahabharata
Yājñavalkya Teaches the Places of Departure and Omens of Death (Yājñavalkya Teaches About the Places of Departure and the Signs of Death)12.305.1-7
11445 / 15823
Mahabharata · 12.305.1-7
Devanāgarī

याज्ञवल्क्य उवाच
तथैवोत्क्रममाणं तु शृणुष्वावहितो नृप ॥
पद्भ्याम् उत्क्रममाणस्य वैष्णवं स्थानम् उच्यते ॥
जङ्घाभ्यां तु वसून् देवान् आप्नुयाद् इति नः श्रुतम् ॥
जानुभ्यां च महाभागान् देवान् साध्यान् अवाप्नुयात् ॥
पायुनोत्क्रममाणस् तु मैत्रं स्थानम् अवाप्नुयात् ॥
पृथिवीं जघनेनाथ ऊरुभ्यां तु प्रजापतिम् ॥
पार्श्वाभ्यां मरुतो देवान् नासाभ्याम् इन्दुम् एव च ॥
बाहुभ्याम् इन्द्रम् इत्य् आहुर् उरसा रुद्रम् एव च ॥
ग्रीवायास् तम् ऋषिश्रेष्ठं नरम् आप्नोत्य् अनुत्तमम् ॥
विश्वेदेवान् मुखेनाथ दिशः श्रोत्रेण चाप्नुयात् ॥
घ्राणेन गन्धवहनं नेत्राभ्यां सूर्यम् एव च ॥
भ्रूभ्यां चैवाश्विनौ देवौ ललाटेन पितॄन् अथ ॥
ब्रह्माणम् आप्नोति विभुं मूर्ध्ना देवाग्रजं तथा ॥
एतान्य् उत्क्रमणस्थानान्य् उक्तानि मिथिलेश्वर ॥

Transliteration (IAST)

yājñavalkya uvāca
tathaivotkramamāṇaṃ tu śṛṇuṣvāvahito nṛpa ||
padbhyām utkramamāṇasya vaiṣṇavaṃ sthānam ucyate ||
jaṅghābhyāṃ tu vasūn devān āpnuyād iti naḥ śrutam ||
jānubhyāṃ ca mahābhāgān devān sādhyān avāpnuyāt ||
pāyunotkramamāṇas tu maitraṃ sthānam avāpnuyāt ||
pṛthivīṃ jaghanenātha ūrubhyāṃ tu prajāpatim ||
pārśvābhyāṃ maruto devān nāsābhyām indum eva ca ||
bāhubhyām indram ity āhur urasā rudram eva ca ||
grīvāyās tam ṛṣiśreṣṭhaṃ naram āpnoty anuttamam ||
viśvedevān mukhenātha diśaḥ śrotreṇa cāpnuyāt ||
ghrāṇena gandhavahanaṃ netrābhyāṃ sūryam eva ca ||
bhrūbhyāṃ caivāśvinau devau lalāṭena pitṝn atha ||
brahmāṇam āpnoti vibhuṃ mūrdhnā devāgrajaṃ tathā ||
etāny utkramaṇasthānāny uktāni mithileśvara ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
याज्ञवल्क्य उवाचyājñavalkya uvācaЯджнявалкья сказал; мудрец Яджнявалкья произнёс
तथा एव उत्क्रममाणम् तुtathā eva utkramamāṇam tuтак же выходящего же; покидающего тело
शृणुष्व अवहितः नृपśṛṇuṣva avahitaḥ nṛpaвыслушай внимательно, царь; сосредоточенно
पद्भ्याम् उत्क्रममाणस्यpadbhyām utkramamāṇasyaу выходящего через стопы; ноги
वैष्णवम् स्थानम् उच्यतेvaiṣṇavam sthānam ucyateназывается место Вишну; вайшнавное состояние
जङ्घाभ्याम् तु वसून् देवान्jaṅghābhyām tu vasūn devānчерез голени же богов Васу; достигает
आप्नुयात् इति नः श्रुतम्āpnuyāt iti naḥ śrutamдостигает, так нами услышано; предание
जानुभ्याम् च महा भागान्jānubhyām ca mahā bhāgānи через колени великих долей; благословенных
देवान् साध्यान् अवाप्नुयात्devān sādhyān avāpnuyātбогов Садхьев достигает; обретает
पायुना उत्क्रममाणः तुpāyunā utkramamāṇaḥ tuвыходящий через задний проход же; пāю
मैत्रम् स्थानम् अवाप्नुयात्maitram sthānam avāpnuyātместо Митры достигает; состояние
पृथिवीम् जघनेन अथpṛthivīm jaghanena athaземлю через таз затем; нижнюю часть
ऊरुभ्याम् तु प्रजापतिम्ūrubhyām tu prajāpatimчерез бёдра же Праджапати; владыку существ
पार्श्वाभ्याम् मरुतः देवान्pārśvābhyām marutaḥ devānчерез бока богов Марутов; ветров
नासाभ्याम् इन्दुम् एव चnāsābhyām indum eva caчерез ноздри именно Луну; Инду
बाहुभ्याम् इन्द्रम् इति आहुःbāhubhyām indram iti āhuḥчерез руки Индру, так говорят; достигает
उरसा रुद्रम् एव चurasā rudram eva caчерез грудь именно Рудру; Шиву
ग्रीवायाः तम् ऋषि श्रेष्ठम्grīvāyāḥ tam ṛṣi śreṣṭhamчерез шею того лучшего риши; превосходного
नरम् आप्नोति अनुत्तमम्naram āpnoti anuttamamНару достигает непревзойдённого; высшего человека
विश्वे देवान् मुखेन अथviśve devān mukhena athaВсех-богов через рот затем; Вишведевов
दिशः श्रोत्रेण च आप्नुयात्diśaḥ śrotreṇa ca āpnuyātи стороны света через слух достигает; уши
घ्राणेन गन्ध वहनम्ghrāṇena gandha vahanamчерез обоняние несущего запах; ветер
नेत्राभ्याम् सूर्यम् एव चnetrābhyām sūryam eva caчерез глаза именно Солнце; Сурью
भ्रूभ्याम् च एव अश्विनौ देवौbhrūbhyām ca eva aśvinau devauчерез брови же именно двух Ашвинов; богов
ललाटेन पितॄन् अथlalāṭena pitṝn athaчерез лоб предков затем; питаров
ब्रह्माणम् आप्नोति विभुम्brahmāṇam āpnoti vibhumБрахму достигает всепроникающего; владычного
मूर्ध्ना देव अग्रजम् तथाmūrdhnā deva agrajam tathāчерез макушку, старшего богов также; перворождённого
एतानि उत्क्रमण स्थानानिetāni utkramaṇa sthānāniэти места выхода; точки исхода
उक्तानि मिथिला ईश्वरuktāni mithilā īśvaraсказаны, владыка Митхилы; о царь
Translation

Яджнявалкья сказал: «Теперь внимательно выслушай, о царь, как живое существо выходит из тела. У выходящего через стопы называется место Вишну; через голени, как мы слышали, он достигает богов Васу; через колени достигает благословенных богов Садхьев. Выходящий через задний проход достигает места Митры; через таз — земли, через бёдра — Праджапати; через бока — богов Марутов, через ноздри — Луну. Через руки, говорят, он достигает Индры, через грудь — Рудры; через шею достигает непревзойдённого Нары, лучшего из риши; через рот — Вишведевов, через слух — стороны света. Через обоняние он достигает носителя запаха, через глаза — Солнца; через брови — двух богов Ашвинов, через лоб — предков, а через макушку — всепроникающего Брахму, старшего богов. Эти места выхода сказаны тебе, владыка Митхилы».

Version

1f3589d1c927 · published Jun 21, 2026, 3:39:20 AM UTC

Available inRU

Page between verses with