भीष्म उवाच
उपवासेष्वशक्तस्य तदेव फलमिच्छतः । अनभ्यासेन रोगाद्वा किमिष्टं व्रतमुच्यताम्
उपवासेष्वशक्तानां नक्तं भोजनमिष्यते । यस्मिन् व्रते तदप्यत्र श्रूयतां वै व्रतं महत्
आदित्यशयनं नाम यथावच्छंकरार्चनम् । येषु नक्षत्रयोगेषु पुराणज्ञाः प्रचक्षते
यदा हस्तेन सप्तम्यामादित्यस्य दिनं भवेत् । सूर्यस्य चापि संक्रांतिस्तिथिस्सा सार्वकामिकी
उमामहेश्वरस्यार्चामर्चयेत्सूर्यनामभिः । सूर्यार्चा शिवलिंगं च उभयं पूजयेद्यतः
उमापतेरवेश्चापि न भेदः क्वचिदिष्यते । यस्मात्तस्मान्नृपश्रेष्ठ गृहे भानुं समर्चयेत्
हस्तेन सूर्याय नमोऽस्तु पादावर्काय चित्रासु च गुल्फदेशम् । स्वातीषु जंघे पुरुषोत्तमाय धात्रे विशाखासु च जानुदेशम्
तथानुराधासु नमोऽभिपूज्यमूरुद्वयं चैव सहस्रभानोः । ज्येष्ठास्वनंगाय नमोऽस्तु गुह्यमिंद्राय भीमाय कटिं च मूले
पूर्वोत्तराषाढयुगे च नाभिं त्वष्ट्रे नमः सप्ततुरंगमाय । तीक्ष्णांशवे श्रवणे चाथ कुक्षिं पृष्ठं धनिष्ठासु विकर्तनाय
वक्षःस्थलं ध्वांतविनाशनाय जलाधिपर्क्षे प्रतिपूजनीयम् । पूर्वोत्तराभाद्रपदद्वये च बाहू तथा चंडकराय पूज्यौ
साम्नामधीशाय करद्वयं च संपूजनीयं नृप रेवतीषु । नखानि पूज्यानि तथाश्विनीषु नमोऽस्तु सप्ताश्वधुरंधराय
कठोरधाम्ने भरणीषु कंठं दिवाकरायेत्यभिपूजनीयम् । ग्रीवाग्निऋक्षे अधरसंपुटे तु संपूजयेद्धातरि रोहिणीषु
मृगेऽर्चनीया रसना पुरारे रौद्रे तु दंता हरये नमस्ते । नमः सवित्रे इति शंकरस्य नासाभिपूज्या च पुनर्वसौ च
ललाटमंभोरुहवल्लभाय पुष्येऽलकान्वेदशरीरधारिणे । सार्पे च मौलिं विबुधप्रियाय मघासु कर्णाविति पूजनीयौ
पूर्वासु गोब्राह्मणनंदनाय नेत्राणि संपूज्यतमानि शंभोः । अथोत्तराफाल्गुनिभे भ्रुवौ च विश्वेश्वरायेति च पूजनीये
नमोऽस्तु पाशांकुशपद्मशूलकपालसर्पेंदुधनुर्धराय । गयासुरानंगपुरांधकादिविनाशमूलाय नमः शिवाय
इत्यादिकान्यंगानि च पूजयित्वा विश्वेश्वरायेति शिरोऽभिपूज्यम् । अत्रापि भोक्तव्यमतैलमन्नममांसमक्षारमभुक्तशेषम्
upavāseṣvaśaktasya tadeva phalamicchataḥ | anabhyāsena rogādvā kimiṣṭaṃ vratamucyatām
upavāseṣvaśaktānāṃ naktaṃ bhojanamiṣyate | yasmin vrate tadapyatra śrūyatāṃ vai vrataṃ mahat
ādityaśayanaṃ nāma yathāvacchaṃkarārcanam | yeṣu nakṣatrayogeṣu purāṇajñāḥ pracakṣate
yadā hastena saptamyāmādityasya dinaṃ bhavet | sūryasya cāpi saṃkrāṃtistithissā sārvakāmikī
umāmaheśvarasyārcāmarcayetsūryanāmabhiḥ | sūryārcā śivaliṃgaṃ ca ubhayaṃ pūjayedyataḥ
umāpateraveścāpi na bhedaḥ kvacidiṣyate | yasmāttasmānnṛpaśreṣṭha gṛhe bhānuṃ samarcayet
hastena sūryāya namo'stu pādāvarkāya citrāsu ca gulphadeśam | svātīṣu jaṃghe puruṣottamāya dhātre viśākhāsu ca jānudeśam
tathānurādhāsu namo'bhipūjyamūrudvayaṃ caiva sahasrabhānoḥ | jyeṣṭhāsvanaṃgāya namo'stu guhyamiṃdrāya bhīmāya kaṭiṃ ca mūle
pūrvottarāṣāḍhayuge ca nābhiṃ tvaṣṭre namaḥ saptaturaṃgamāya | tīkṣṇāṃśave śravaṇe cātha kukṣiṃ pṛṣṭhaṃ dhaniṣṭhāsu vikartanāya
vakṣaḥsthalaṃ dhvāṃtavināśanāya jalādhiparkṣe pratipūjanīyam | pūrvottarābhādrapadadvaye ca bāhū tathā caṃḍakarāya pūjyau
sāmnāmadhīśāya karadvayaṃ ca saṃpūjanīyaṃ nṛpa revatīṣu | nakhāni pūjyāni tathāśvinīṣu namo'stu saptāśvadhuraṃdharāya
kaṭhoradhāmne bharaṇīṣu kaṃṭhaṃ divākarāyetyabhipūjanīyam | grīvāgniṛkṣe adharasaṃpuṭe tu saṃpūjayeddhātari rohiṇīṣu
mṛge'rcanīyā rasanā purāre raudre tu daṃtā haraye namaste | namaḥ savitre iti śaṃkarasya nāsābhipūjyā ca punarvasau ca
lalāṭamaṃbhoruhavallabhāya puṣye'lakānvedaśarīradhāriṇe | sārpe ca mauliṃ vibudhapriyāya maghāsu karṇāviti pūjanīyau
pūrvāsu gobrāhmaṇanaṃdanāya netrāṇi saṃpūjyatamāni śaṃbhoḥ | athottarāphālgunibhe bhruvau ca viśveśvarāyeti ca pūjanīye
namo'stu pāśāṃkuśapadmaśūlakapālasarpeṃdudhanurdharāya | gayāsurānaṃgapurāṃdhakādivināśamūlāya namaḥ śivāya
ityādikānyaṃgāni ca pūjayitvā viśveśvarāyeti śiro'bhipūjyam | atrāpi bhoktavyamatailamannamamāṃsamakṣāramabhuktaśeṣam
«Тому, кто неспособен к постам — от непривычки или от недуга, — а того же плода желает: какой обет ему желанен, да будет назван». — «У неспособных к постам допускается ночная трапеза; в каком обете это [так], — да будет здесь услышан и тот великий обет.
Есть по имени Адитья-шаяна — как должно почитание Шанкары; при каких сочетаниях созвездий, — то возвещают знатоки пуран. Когда в седьмой день с хастою случится день солнца, а также переход солнца [в новый знак], — тот лунный день даёт все желания. Изображение Умы и Махешвары пусть чтит именами солнца; и изображение солнца, и лингам Шивы — оба пусть чтит, поскольку между супругом Умы и солнцем нигде не признаётся различия. Потому, о лучший из царей, пусть чтит солнце в доме.
При хасте — „Сурье поклон да будет“ — стопы; при читре — „Арке“ — лодыжки; при свати — „Высшему Мужу“ — голени; при вишакхе — „Дхатару“ — колени; так же при анурадхе надлежит чтить поклоном оба бедра Тысячелучевого; при джьештхе — „Ананге поклон да будет“ — тайное; при муле — „Индре, Бхиме“ — чресла; при обеих ашадхах — „Тваштару поклон, Семиконному“ — пупок; при шраване — „Остролучевому“ — бока; при дхаништхе — „Рассекающему“ — спину; при созвездии владыки вод — „Губителю мрака“ — грудь; при обеих бхадрападах надлежит чтить плечи — „Ярорукому“; при ревати — „Владыке саманов“ — обе руки, о царь; при ашвини — ногти: „Поклон да будет Правящему семёркою коней“; при бхарани — „Суровому светилу, Творящему день“ — горло; при созвездии огня — шея; при рохини, при Дхатаре — губы; при мриге надлежит чтить язык Врага твердынь; при раудре — зубы: „Хари, поклон тебе“; „Савитару поклон“ — нос Шанкары, и при пунарвасу; при пушье — „Возлюбленному лотоса“ — лоб, „Носящему тело вед“ — кудри; при ашлеше — „Любезному богам“ — темя; при магхе надлежит чтить уши; при пурва-пхальгуни — „Радующему коров и брахманов“ — глаза, достойнейшие почитания, Шамбху; а при уттара-пхальгуни надлежит чтить брови — „Владыке вселенной“.
„Поклон да будет Держащему аркан, стрекало, лотос, трезубец, череп, змею, месяц и лук; корню погибели асуры Гаи, Ананги, твердынь, Андхаки и прочих — поклон Шиве“. Почтив эти и прочие члены, голову надлежит чтить словами „Владыке вселенной“. И здесь надлежит вкушать пищу без масла, без мяса, без щёлочи и не остатки от чужой трапезы».
439119d8a403 · published Sep 3, 2026, 4:13:27 AM UTC
Available inRUPage between verses with
Двадцать семь созвездий разложены по телу божества сверху донизу: хаста — стопы, читра — лодыжки, свати — голени, и так до бровей при уттара-пхальгуни. Обряд растянут не на день, а на весь оборот луны: молящийся идёт по телу ровно с той скоростью, с какой идёт по небу месяц.
И почитают при этом двоих сразу — изображение Умы с Махешварой и изображение солнца, а имена читают солнечные. Объяснено это прямо: «между супругом Умы и солнцем нигде не признаётся различия». Спор о том, кто выше, снят простым отказом их различать.
Начало же главы стоит того, чтобы его перечитать. Спрашивают не за лентяя, а за того, кто не может поститься «от непривычки или от недуга», — и хочет при этом того же плода. Ему не отказывают и не убавляют награду: ему дают другой обет, длиннее и внимательнее, где вместо голода — счёт по звёздам.