मार्कण्डेय उवाच
शृणु राजन्प्रयागस्य माहात्म्यं पुनरेव तु । नैमिषं पुष्करं चैव गोतीर्थं सिन्धुसागरम्
कुरुक्षेत्रं गयं चैव गङ्गासागरमेव च । एते चान्ये च बहवो ये च पुण्याः शिलोच्चयाः
दशतीर्थसहस्राणि त्रिंशत्कोट्यस्तथापरे । प्रयागे संस्थिता नित्यमेवमाहुर्मनीषिणः
त्रीणि चाप्यग्निकुण्डानि येषां मध्ये तु जाह्नवी । प्रयागादभिनिक्रान्ता सर्वतीर्थपुरस्कृता
तपनस्य सुता देवी त्रिषु लोकेषु विश्रुता । गङ्गायमुनया सार्धं संस्थिता लोकभाविनी
गङ्गायमुनयोर्मध्ये पृथिव्या जघनं स्मृतम् । प्रयागं राजशार्दूल कलां नार्हन्ति षोडशीम्
तिस्रः कोट्योऽर्धकोटी च तीर्थानां वायुरब्रवीत् । दिवि भुव्यन्तरिक्षे च तत्सर्वं जाह्नवी स्मृता
प्रयागं समधिष्ठानं कम्बलाश्वतरावुभौ । भोगवत्यथ या चैव वेदिरेषा प्रजापतेः
तत्र देवाश्च यज्ञाश्च मूर्तिमन्तो युधिष्ठिर । पूजयन्ति प्रयागं तं ऋषयश्च तपोधनाः
यजन्ते क्रतुभिर्देवांस्तथा बहुधना नृपाः । ततः पुण्यतमो नास्ति त्रिषु लोकेषु भारत
śṛṇu rājanprayāgasya māhātmyaṃ punareva tu | naimiṣaṃ puṣkaraṃ caiva gotīrthaṃ sindhusāgaram
kurukṣetraṃ gayaṃ caiva gaṅgāsāgarameva ca | ete cānye ca bahavo ye ca puṇyāḥ śiloccayāḥ
daśatīrthasahasrāṇi triṃśatkoṭyastathāpare | prayāge saṃsthitā nityamevamāhurmanīṣiṇaḥ
trīṇi cāpyagnikuṇḍāni yeṣāṃ madhye tu jāhnavī | prayāgādabhinikrāntā sarvatīrthapuraskṛtā
tapanasya sutā devī triṣu lokeṣu viśrutā | gaṅgāyamunayā sārdhaṃ saṃsthitā lokabhāvinī
gaṅgāyamunayormadhye pṛthivyā jaghanaṃ smṛtam | prayāgaṃ rājaśārdūla kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm
tisraḥ koṭyo'rdhakoṭī ca tīrthānāṃ vāyurabravīt | divi bhuvyantarikṣe ca tatsarvaṃ jāhnavī smṛtā
prayāgaṃ samadhiṣṭhānaṃ kambalāśvatarāvubhau | bhogavatyatha yā caiva vedireṣā prajāpateḥ
tatra devāśca yajñāśca mūrtimanto yudhiṣṭhira | pūjayanti prayāgaṃ taṃ ṛṣayaśca tapodhanāḥ
yajante kratubhirdevāṃstathā bahudhanā nṛpāḥ | tataḥ puṇyatamo nāsti triṣu lokeṣu bhārata
«Слушай снова, о царь, величие Праяги. Наймиша и Пушкара, Готиртха и устье Синдху, Курукшетра и Гая, и слияние Ганги с океаном, — эти и многие другие благие горные вершины, десять тысяч тиртх и ещё тридцать кроров, — все они всегда пребывают в Праяге; так говорят мудрые. И три огненные купели [там], посреди которых Джахнави, исходящая из Праяги и предваряемая всеми тиртхами; и богиня, дочь Солнца, прославленная в трёх мирах, животворящая мир, пребывающая вместе с Гангою и Ямуною. Место между Гангой и Ямуной считается лоном земли; и не стоят [прочие] шестнадцатой доли Праяги, о тигр среди царей. Три крора и полкрора тиртх, сказал Ваю, — на небе, на земле и в поднебесье; и всё это считается Джахнави. Праяга — средоточие [их]; и оба нага, Камбала и Ашватара, и Бхогавати, — это алтарь Праджапати. Там боги и жертвы, воплощённые, о Юдхиштхира, чтут ту Праягу, и риши, богатые подвигом; и богатые цари приносят обрядами жертвы богам. Нет ничего благодатнее её в трёх мирах, о Бхарата».
3f9bfb07c7ec · published Sep 3, 2026, 4:13:41 AM UTC
Available inRUPage between verses with
Счёт здесь идёт не в пользу Праяги, а в пользу собранности: три с половиной крора тиртх, и все они «пребывают в Праяге». Одно место не побеждает остальные, а вмещает их. Отсюда и мера «не стоят шестнадцатой доли» — сравнивается не святыня со святыней, а часть с целым. Идущему сказано не то, что прочее плохо, а то, что здесь ничего не упущено.