Ramayana
Вишвамитра создаёт небо Тришанку1.59.20-33
250 / 2464
Ramayana · 1.59.20-33
Devanāgarī

ऋषिमध्ये स तेजस्वी प्रजापतिर् इवापरः । सृजन् दक्षिणमार्गस्थान् सप्तर्षीन् अपरान् पुनः ॥
नक्षत्रमालाम् अपराम् असृजत् क्रोधमूर्छितः । दक्षिणां दिशम् आस्थाय मुनिमध्ये महायशाः ॥
सृष्ट्वा नक्षत्रवंशं च क्रोधेन कलुषीकृतः । अन्यम् इन्द्रं करिष्यामि लोको वा स्याद् अनिन्द्रकः । दैवतान्य् अपि स क्रोधात् स्रष्टुं समुपचक्रमे ॥
ततः परमसंभ्रान्ताः सर्षिसंघाः सुरर्षभाः । विश्वामित्रं महात्मानम् ऊचुः सानुनयं वचः ॥
अयं राजा महाभाग गुरुशापपरिक्षतः । सशरीरो दिवं यातुं नार्हत्य् एव तपोधन ॥
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा देवानां मुनिपुंगवः । अब्रवीत् सुमहद् वाक्यं कौशिकः सर्वदेवताः ॥
सशरीरस्य भद्रं वस् त्रिशङ्कोर् अस्य भूपतेः । आरोहणं प्रतिज्ञाय नानृतं कर्तुम् उत्सहे ॥
सर्गो ऽस्तु सशरीरस्य त्रिशङ्कोर् अस्य शाश्वतः । नक्षत्राणि च सर्वाणि मामकानि ध्रुवाण्य् अथ ॥
यावल् लोका धरिष्यन्ति तिष्ठन्त्व् एतानि सर्वशः । मत्कृतानि सुराः सर्वे तद् अनुज्ञातुम् अर्हथ ॥
एवम् उक्ताः सुराः सर्वे प्रत्यूचुर् मुनिपुंगवम् ॥
एवं भवतु भद्रं ते तिष्ठन्त्व् एतानि सर्वशः । गगने तान्य् अनेकानि वैश्वानरपथाद् बहिः ॥
नक्षत्राणि मुनिश्रेष्ठ तेषु ज्योतिःषु जाज्वलन् । अवाक्शिरास् त्रिशङ्कुश् च तिष्ठत्व् अमरसंनिभः ॥
विश्वामित्रस् तु धर्मात्मा सर्वदेवैर् अभिष्टुतः । ऋषिभिश् च महातेजा बाढम् इत्य् आह देवताः ॥
ततो देवा महात्मानो मुनयश् च तपोधनाः । जग्मुर् यथागतं सर्वे यज्ञस्यान्ते नरोत्तम ॥

Transliteration (IAST)

ṛṣimadhye sa tejasvī prajāpatir ivāparaḥ | sṛjan dakṣiṇamārgasthān saptarṣīn aparān punaḥ ||
nakṣatramālām aparām asṛjat krodhamūrchitaḥ | dakṣiṇāṃ diśam āsthāya munimadhye mahāyaśāḥ ||
sṛṣṭvā nakṣatravaṃśaṃ ca krodhena kaluṣīkṛtaḥ | anyam indraṃ kariṣyāmi loko vā syād anindrakaḥ | daivatāny api sa krodhāt sraṣṭuṃ samupacakrame ||
tataḥ paramasaṃbhrāntāḥ sarṣisaṃghāḥ surarṣabhāḥ | viśvāmitraṃ mahātmānam ūcuḥ sānunayaṃ vacaḥ ||
ayaṃ rājā mahābhāga guruśāpaparikṣataḥ | saśarīro divaṃ yātuṃ nārhaty eva tapodhana ||
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā devānāṃ munipuṃgavaḥ | abravīt sumahad vākyaṃ kauśikaḥ sarvadevatāḥ ||
saśarīrasya bhadraṃ vas triśaṅkor asya bhūpateḥ | ārohaṇaṃ pratijñāya nānṛtaṃ kartum utsahe ||
sargo 'stu saśarīrasya triśaṅkor asya śāśvataḥ | nakṣatrāṇi ca sarvāṇi māmakāni dhruvāṇy atha ||
yāval lokā dhariṣyanti tiṣṭhantv etāni sarvaśaḥ | matkṛtāni surāḥ sarve tad anujñātum arhatha ||
evam uktāḥ surāḥ sarve pratyūcur munipuṃgavam ||
evaṃ bhavatu bhadraṃ te tiṣṭhantv etāni sarvaśaḥ | gagane tāny anekāni vaiśvānarapathād bahiḥ ||
nakṣatrāṇi muniśreṣṭha teṣu jyotiḥṣu jājvalan | avākśirās triśaṅkuś ca tiṣṭhatv amarasaṃnibhaḥ ||
viśvāmitras tu dharmātmā sarvadevair abhiṣṭutaḥ | ṛṣibhiś ca mahātejā bāḍham ity āha devatāḥ ||
tato devā mahātmāno munayaś ca tapodhanāḥ | jagmur yathāgataṃ sarve yajñasyānte narottama ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
ऋषिमध्येṛṣimadhyeсреди риши; посреди мудрецов
सःsaḥон; тот
तेजस्वीtejasvīсияющий силой; могущественный
प्रजापतिः इवprajāpatiḥ ivaсловно Праджапати; как творец существ
अपरःaparaḥдругой; иной
सृजन्sṛjanсоздавая; порождая
दक्षिणमार्गस्थान्dakṣiṇamārgasthānстоящих на южном пути; расположенных в южном направлении
सप्तर्षीन्saptarṣīnсемерых риши; Саптарши
अपरान्aparānдругих; иных
पुनःpunaḥснова; заново
नक्षत्रमालाम्nakṣatramālāmряд созвездий; цепь звёзд
अपराम्aparāmдругую; иную
असृजत्asṛjatсоздал; породил
क्रोधमूर्छितःkrodhamūrchitaḥомрачённый гневом; охваченный яростью
दक्षिणाम्dakṣiṇāmюжную; к югу
दिशम्diśamсторону; направление
आस्थायāsthāyaзаняв; обратившись к
मुनिमध्येmunimadhyeсреди муни; посреди мудрецов
महायशाःmahāyaśāḥвеликославный; обладающий великой славой
सृष्ट्वाsṛṣṭvāсоздав; породив
नक्षत्रवंशम्nakṣatravaṃśamрод звёзд; звёздную линию
caи; также
क्रोधेनkrodhenaгневом; яростью
कलुषीकृतःkaluṣīkṛtaḥпомрачённый; запятнанный
अन्यम्anyamдругого; иного
इन्द्रम्indramИндру; царя богов
करिष्यामिkariṣyāmiя сделаю; создам
लोकःlokaḥмир; вселенная
वाили; либо
स्यात्syātпусть будет; станет
अनिन्द्रकःanindrakaḥбез Индры; лишённый Индры
दैवतानिdaivatāniбожества; богов
अपिapiдаже; также
सःsaḥон; тот
क्रोधात्krodhātиз гнева; в ярости
स्रष्टुम्sraṣṭumсоздать; породить
समुपचक्रमेsamupacakrameприступил; начал
ततःtataḥзатем; после этого
परमसंभ्रान्ताःparamasaṃbhrāntāḥкрайне встревоженные; сильно смущённые
सर्षिसंघाःsarṣisaṃghāḥс сонмами риши; вместе с мудрецами
सुरर्षभाःsurarṣabhāḥлучшие из богов; быки среди небожителей
विश्वामित्रम्viśvāmitramВишвамитре; к Вишвамитре
महात्मानम्mahātmānamвеликой душе; великодушному
ऊचुःūcuḥсказали; произнесли
सानुनयम्sānunayamс просьбой; умоляюще
वचःvacaḥслово; речь
अयम्ayamэтот; данный
राजाrājāцарь; правитель
महाभागmahābhāgaо великодостойный; о благословенный
गुरुशापपरिक्षतःguruśāpaparikṣataḥраненный проклятием гуру; поражённый проклятием учителя
सशरीरःsaśarīraḥс телом; телесно
दिवम्divamна небо; в небесный мир
यातुम्yātumидти; достичь
न अर्हति एवna arhati evaименно не достоин; не имеет права
तपोधनtapodhanaо богатый тапасом; чьё богатство — аскеза
तेषाम्teṣāmих; тех
तत्tatто; это
वचनम्vacanamслово; речь
श्रुत्वाśrutvāуслышав; выслушав
देवानाम्devānāmбогов; небожителей
मुनिपुंगवःmunipuṃgavaḥлучший из муни; выдающийся мудрец
अब्रवीत्abravītсказал; произнёс
सुमहत्sumahatочень великое; значительное
वाक्यम्vākyamслово; речь
कौशिकःkauśikaḥКаушика; Вишвамитра
सर्वदेवताःsarvadevatāḥвсем богам; ко всем божествам
सशरीरस्यsaśarīrasyaимеющего тело; телесного
भद्रम् वःbhadram vaḥблаго вам; пусть будет вам благо
त्रिशङ्कोःtriśaṅkoḥТришанку; царя Тришанку
अस्यasyaэтого; данного
भूपतेःbhūpateḥземного царя; правителя земли
आरोहणम्ārohaṇamвосхождение; подъём
प्रतिज्ञायpratijñāyaпообещав; дав обет
न अनृतम्na anṛtamне ложь; не неправду
कर्तुम्kartumсделать; совершить
उत्सहेutsaheя могу; я решаюсь
सर्गःsargaḥтворение; созданный мир
अस्तुastuпусть будет; да будет
सशरीरस्यsaśarīrasyaимеющего тело; телесного
त्रिशङ्कोःtriśaṅkoḥТришанку; царя Тришанку
अस्यasyaэтого; данного
शाश्वतःśāśvataḥвечным; постоянным
नक्षत्राणिnakṣatrāṇiзвёзды; созвездия
caи; также
सर्वाणिsarvāṇiвсе; целиком
मामकानिmāmakāniмои; созданные мной
ध्रुवाणिdhruvāṇiнеподвижные; устойчивые
अथathaтакже; и
यावत्yāvatпока; до тех пор пока
लोकाःlokāḥмиры; люди миров
धरिष्यन्तिdhariṣyantiбудут держаться; будут существовать
तिष्ठन्तुtiṣṭhantuпусть стоят; пусть пребывают
एतानिetāniэти; данные
सर्वशःsarvaśaḥвсе; полностью
मत्कृतानिmatkṛtāniсозданные мной; сотворённые мной
सुराःsurāḥо боги; небожители
सर्वेsarveвсе; целиком
तत्tatэто; то
अनुज्ञातुम्anujñātumразрешить; одобрить
अर्हथarhathaвы должны; будьте добры
एवम्evamтак; таким образом
उक्ताःuktāḥсказанные; когда им было сказано
सुराःsurāḥбоги; небожители
सर्वेsarveвсе; целиком
प्रत्यूचुःpratyūcuḥответили; сказали в ответ
मुनिपुंगवम्munipuṃgavamлучшему из муни; выдающемуся мудрецу
एवम्evamтак; да будет так
भवतुbhavatuпусть будет; да станет
भद्रम् तेbhadram teблаго тебе; пусть будет тебе благо
तिष्ठन्तुtiṣṭhantuпусть стоят; пусть пребывают
एतानिetāniэти; данные
सर्वशःsarvaśaḥвсе; полностью
गगनेgaganeв небе; в небесном пространстве
तानिtāniте; они
अनेकानिanekāniмногие; многочисленные
वैश्वानरपथात्vaiśvānarapathātот пути Вайшванары; от солнечного пути
बहिःbahiḥснаружи; за пределами
नक्षत्राणिnakṣatrāṇiзвёзды; созвездия
मुनिश्रेष्ठmuniśreṣṭhaо лучший из муни; о превосходный мудрец
तेषुteṣuв тех; среди них
ज्योतिःषुjyotiḥṣuсветилах; огнях
जाज्वलन्jājvalanсияя; пылая
अवाक्शिराःavākśirāḥголовой вниз; с обращённой вниз головой
त्रिशङ्कुःtriśaṅkuḥТришанку; царь Тришанку
caи; также
तिष्ठतुtiṣṭhatuпусть стоит; пусть пребывает
अमरसंनिभःamarasaṃnibhaḥподобный бессмертному; словно бог
विश्वामित्रःviśvāmitraḥВишвамитра; мудрец Вишвамитра
तुtuже; тогда
धर्मात्माdharmātmāдушой приверженный дхарме; праведный
सर्वदेवैःsarvadevaiḥвсеми богами; всеми божествами
अभिष्टुतःabhiṣṭutaḥвосхвалённый; прославленный
ऋषिभिःṛṣibhiḥриши; мудрецами
caи; также
महातेजाःmahātejāḥвеликосияющий; обладающий великой силой
बाढम्bāḍhamхорошо; да будет
इतिitiтак; сказав
आहāhaсказал; ответил
देवताःdevatāḥбогам; божествам
ततःtataḥзатем; после этого
देवाःdevāḥбоги; небожители
महात्मानःmahātmānaḥвеликодушные; великие души
मुनयःmunayaḥмуни; мудрецы
caи; также
तपोधनाःtapodhanāḥбогатые тапасом; чьё богатство — аскеза
जग्मुःjagmuḥушли; отправились
यथागतम्yathāgatamкак пришли; обратно своим путём
सर्वेsarveвсе; целиком
यज्ञस्यyajñasyaжертвы; жертвоприношения
अन्तेanteв конце; по завершении
नरोत्तमnarottamaо лучший из людей; превосходный человек
Translation

Среди риши могущественный Вишвамитра, словно иной Праджапати, снова стал создавать других Саптарши, расположенных на южном пути. Охваченный гневом, великославный мудрец, обратившись к южной стороне, создал другой ряд созвездий. Создав род звёзд и помрачённый гневом, он сказал: «Я создам другого Индру, или мир будет без Индры», — и в ярости начал создавать даже новых богов. Тогда лучшие из богов, крайне встревоженные и сопровождаемые сонмами риши, умоляюще сказали великодушному Вишвамитре: «О великодостойный, этот царь поражён проклятием гуру и потому не достоин телесно идти на небо, о богатый тапасом». Услышав слова богов, лучший из муни Каушика сказал всем божествам великое слово: «Благо вам. Я пообещал восхождение этого земного царя Тришанку в теле и не могу сделать это ложью. Пусть для этого телесного Тришанку будет вечное творение. Пусть все созданные мной звёзды будут неподвижны. О боги, пока существуют миры, пусть всё созданное мной пребывает; будьте добры, одобрите это». Когда он сказал так, все боги ответили лучшему из муни: «Да будет так, благо тебе. Пусть все эти многочисленные звёзды пребывают в небе за пределами пути Вайшванары. О лучший из муни, среди этих светил пусть Тришанку, сияя, пребывает головой вниз, подобный бессмертному». Праведный великосияющий Вишвамитра, восхвалённый всеми богами и риши, ответил божествам: «Хорошо». Затем, о лучший из людей, по завершении жертвы великодушные боги и богатые тапасом мудрецы все ушли обратно своим путём.

Version

b2aa24f8f8c6 · published Jun 22, 2026, 12:00:00 AM UTC

Available inRU

Page between verses with