स्रस्तगात्रस् तु भरतः स वाचा सज्जमानया । कृताञ्जलिर् इदं वाक्यं राघवं पुनर् अब्रवीत् ॥
राजधर्मम् अनुप्रेक्ष्य कुलधर्मानुसंततिम् । कर्तुम् अर्हसि काकुत्स्थ मम मातुश् च याचनाम् ॥
रक्षितुं सुमहद् राज्यम् अहम् एकस् तु नोत्सहे । पौरजानपदांश् चापि रक्तान् रञ्जयितुं तथा ॥
ज्ञातयश् च हि योधाश् च मित्राणि सुहृदश् च नः । त्वाम् एव प्रतिकाङ्क्षन्ते पर्जन्यम् इव कर्षकाः ॥
इदं राज्यं महाप्राज्ञ स्थापय प्रतिपद्य हि । शक्तिमान् असि काकुत्स्थ लोकस्य परिपालने ॥
इत्य् उक्त्वा न्यपतद् भ्रातुः पादयोर् भरतस् तदा । भृशं संप्रार्थयाम् आस रामम् एवं प्रियं वदः ॥
तम् अङ्के भ्रातरं कृत्वा रामो वचनम् अब्रवीत् । श्यामं नलिनपत्राक्षं मत्तहंसस्वरः स्वयम् ॥
आगता त्वाम् इयं बुद्धिः स्वजा वैनयिकी च या । भृशम् उत्सहसे तात रक्षितुं पृथिवीम् अपि ॥
अमात्यैश् च सुहृद्भिश् च बुद्धिमद्भिश् च मन्त्रिभिः । सर्वकार्याणि संमन्त्र्य सुमहान्त्य् अपि कारय ॥
लक्ष्मीश् चन्द्राद् अपेयाद् वा हिमवान् वा हिमं त्यजेत् । अतीयात् सागरो वेलां न प्रतिज्ञाम् अहं पितुः ॥
कामाद् वा तात लोभाद् वा मात्रा तुभ्यम् इदं कृतम् । न तन् मनसि कर्तव्यं वर्तितव्यं च मातृवत् ॥
srastagātras tu bharataḥ sa vācā sajjamānayā | kṛtāñjalir idaṃ vākyaṃ rāghavaṃ punar abravīt ||
rājadharmam anuprekṣya kuladharmānusaṃtatim | kartum arhasi kākutstha mama mātuś ca yācanām ||
rakṣituṃ sumahad rājyam aham ekas tu notsahe | paurajānapadāṃś cāpi raktān rañjayituṃ tathā ||
jñātayaś ca hi yodhāś ca mitrāṇi suhṛdaś ca naḥ | tvām eva pratikāṅkṣante parjanyam iva karṣakāḥ ||
idaṃ rājyaṃ mahāprājña sthāpaya pratipadya hi | śaktimān asi kākutstha lokasya paripālane ||
ity uktvā nyapatad bhrātuḥ pādayor bharatas tadā | bhṛśaṃ saṃprārthayām āsa rāmam evaṃ priyaṃ vadaḥ ||
tam aṅke bhrātaraṃ kṛtvā rāmo vacanam abravīt | śyāmaṃ nalinapatrākṣaṃ mattahaṃsasvaraḥ svayam ||
āgatā tvām iyaṃ buddhiḥ svajā vainayikī ca yā | bhṛśam utsahase tāta rakṣituṃ pṛthivīm api ||
amātyaiś ca suhṛdbhiś ca buddhimadbhiś ca mantribhiḥ | sarvakāryāṇi saṃmantrya sumahānty api kāraya ||
lakṣmīś candrād apeyād vā himavān vā himaṃ tyajet | atīyāt sāgaro velāṃ na pratijñām ahaṃ pituḥ ||
kāmād vā tāta lobhād vā mātrā tubhyam idaṃ kṛtam | na tan manasi kartavyaṃ vartitavyaṃ ca mātṛvat ||
Бхарата, обессиленный, со сложенными ладонями и запинающимся голосом снова сказал Рагхаве: «О Какутстха, принимая во внимание царскую дхарму и преемственность закона рода, исполни мою просьбу и просьбу моей матери. Я один не способен защищать это великое царство и радовать преданных горожан и жителей страны. Наши родичи, воины, друзья и близкие ждут только тебя, как земледельцы ждут дождевое облако. О великомудрый, прими это царство и утверди его: ты способен защищать мир, о Какутстха». Сказав так, сладкоречивый Бхарата пал к стопам брата и усердно умолял Раму. Рама посадил тёмного брата с глазами, как листья лотоса, к себе на колени и сам, голосом как у опьянённого лебедя, сказал: «Эта врождённая и воспитанная мысль пришла к тебе, сын мой; ты вполне способен защищать даже всю землю. Обсуждая все дела с министрами, друзьями и мудрыми советниками, совершай даже самые великие предприятия. Лакшми может уйти с луны, Химаван может оставить снег, океан может преступить берег, но я не преступлю обещание отца. Если твоя мать сделала это ради тебя из желания или жадности, не держи этого в сердце; к ней следует относиться как к матери».
fabcb9299c95 · published Jun 22, 2026, 12:00:00 AM UTC
Available inRUPage between verses with
Рама не унижает Бхарату отказом: напротив, он признаёт его способность править. Но способность Бхараты не отменяет обета Рамы; она становится основанием для того, чтобы Бхарата нес царство как служение.