रामलक्ष्मणयोर् दृष्ट्वा शरीरे सायकैश् चिते । सर्वाणि चाङ्गोपाङ्गानि सुग्रीवं भयम् आविशत् ॥
तम् उवाच परित्रस्तं वानरेन्द्रं विभीषणः । सबाष्पवदनं दीनं शोकव्याकुललोचनम् ॥
अलं त्रासेन सुग्रीव बाष्पवेगो निगृह्यताम् । एवं प्रायाणि युद्धानि विजयो नास्ति नैष्ठिकः ॥
सशेषभाग्यतास्माकं यदि वीर भविष्यति । मोहम् एतौ प्रहास्येते भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥
पर्यवस्थापयात्मानम् अनाथं मां च वानर । सत्यधर्मानुरक्तानां नास्ति मृत्युकृतं भयम् ॥
एवम् उक्त्वा ततस् तस्य जलक्लिन्नेन पाणिना । सुग्रीवस्य शुभे नेत्रे प्रममार्ज विभीषणः ॥
प्रमृज्य वदनं तस्य कपिराजस्य धीमतः । अब्रवीत् कालसंप्रातम् असंभ्रान्तम् इदं वचः ॥
न कालः कपिराजेन्द्र वैक्लव्यम् अनुवर्तितुम् । अतिस्नेहो ऽप्य् अकाले ऽस्मिन् मरणायोपपद्यते ॥
तस्माद् उत्सृज्य वैक्लव्यं सर्वकार्यविनाशनम् । हितं रामपुरोगाणां सैन्यानाम् अनुचिन्त्यताम् ॥
अथ वा रक्ष्यतां रामो यावत् संज्ञा विपर्ययः । लब्धसंज्ञौ तु काकुत्स्थौ भयं नो व्यपनेष्यतः ॥
नैतत् किं चन रामस्य न च रामो मुमूर्षति । न ह्य् एनं हास्यते लक्ष्मीर् दुर्लभा या गतायुषाम् ॥
तस्माद् आश्वासयात्मानं बलं चाश्वासय स्वकम् । यावत् सर्वाणि सैन्यानि पुनः संस्थापयाम्य् अहम् ॥
एते ह्य् उत्फुल्लनयनास् त्रासाद् आगतसाध्वसाः । कर्णे कर्णे प्रकथिता हरयो हरिपुंगव ॥
मां तु दृष्ट्वा प्रधावन्तम् अनीकं संप्रहर्षितुम् । त्यजन्तु हरयस् त्रासं भुक्तपूर्वाम् इव स्रजम् ॥
समाश्वास्य तु सुग्रीवं राक्षसेन्द्रो विभीषणः । विद्रुतं वानरानीकं तत् समाश्वासयत् पुनः ॥
rāmalakṣmaṇayor dṛṣṭvā śarīre sāyakaiś cite | sarvāṇi cāṅgopāṅgāni sugrīvaṃ bhayam āviśat ||
tam uvāca paritrastaṃ vānarendraṃ vibhīṣaṇaḥ | sabāṣpavadanaṃ dīnaṃ śokavyākulalocanam ||
alaṃ trāsena sugrīva bāṣpavego nigṛhyatām | evaṃ prāyāṇi yuddhāni vijayo nāsti naiṣṭhikaḥ ||
saśeṣabhāgyatāsmākaṃ yadi vīra bhaviṣyati | moham etau prahāsyete bhrātarau rāmalakṣmaṇau ||
paryavasthāpayātmānam anāthaṃ māṃ ca vānara | satyadharmānuraktānāṃ nāsti mṛtyukṛtaṃ bhayam ||
evam uktvā tatas tasya jalaklinnena pāṇinā | sugrīvasya śubhe netre pramamārja vibhīṣaṇaḥ ||
pramṛjya vadanaṃ tasya kapirājasya dhīmataḥ | abravīt kālasaṃprātam asaṃbhrāntam idaṃ vacaḥ ||
na kālaḥ kapirājendra vaiklavyam anuvartitum | atisneho 'py akāle 'smin maraṇāyopapadyate ||
tasmād utsṛjya vaiklavyaṃ sarvakāryavināśanam | hitaṃ rāmapurogāṇāṃ sainyānām anucintyatām ||
atha vā rakṣyatāṃ rāmo yāvat saṃjñā viparyayaḥ | labdhasaṃjñau tu kākutsthau bhayaṃ no vyapaneṣyataḥ ||
naitat kiṃ cana rāmasya na ca rāmo mumūrṣati | na hy enaṃ hāsyate lakṣmīr durlabhā yā gatāyuṣām ||
tasmād āśvāsayātmānaṃ balaṃ cāśvāsaya svakam | yāvat sarvāṇi sainyāni punaḥ saṃsthāpayāmy aham ||
ete hy utphullanayanās trāsād āgatasādhvasāḥ | karṇe karṇe prakathitā harayo haripuṃgava ||
māṃ tu dṛṣṭvā pradhāvantam anīkaṃ saṃpraharṣitum | tyajantu harayas trāsaṃ bhuktapūrvām iva srajam ||
samāśvāsya tu sugrīvaṃ rākṣasendro vibhīṣaṇaḥ | vidrutaṃ vānarānīkaṃ tat samāśvāsayat punaḥ ||
Увидев тела Рамы и Лакшманы, все их главные и малые члены, покрытые стрелами, Сугрива испугался. Вибхишана сказал сильно испуганному владыке ванаров, с лицом, полным слёз, подавленному, с глазами, смятёнными скорбью: «Довольно страха, о Сугрива; сдержи порыв слёз. Битвы бывают такого рода: победа не бывает окончательной сразу. О герой, если у нас ещё остаётся доля удачи, эти два брата, Рама и Лакшмана, выйдут из обморока. О ванар, приведи себя в устойчивость — и меня, оставшегося без опоры. Для тех, кто привязан к истине и дхарме, нет страха, причинённого смертью». Сказав так, Вибхишана смоченной водой рукой вытер прекрасные глаза Сугривы. Вытерев лицо разумного царя ванаров, он сказал это своевременное и несмятённое слово: «О лучший царь ванаров, сейчас не время следовать слабости. Даже чрезмерная привязанность не вовремя ведёт к смерти. Поэтому оставь слабость, губящую все дела, и обдумай благо войск, ведомых Рамой. Или пусть Рама будет охраняем, пока сознание не вернулось. Когда два Какутстхи придут в сознание, они устранят наш страх. С Рамой не произошло ничего окончательного, и Рама не умирает: удача, недоступная для тех, чья жизнь ушла, не оставит его. Поэтому ободри себя и своё войско, пока я снова собираю все силы. Ведь эти ванары с раскрытыми глазами пришли в испуг от страха и шепчутся ухо к уху, о лучший из ванар. Увидев, как я бегу ободрить войско, пусть ванары оставят страх, словно уже использованную гирлянду». Ободрив Сугриву, владыка ракшасов Вибхишана снова ободрил разбежавшееся войско ванаров.
3ddf29560049 · published Jun 22, 2026, 12:00:00 AM UTC
Available inRUPage between verses with
Вибхишана говорит не утешительные пустые слова, а возвращает Сугриву к долгу. В кризисе преданность требует не только слёз, но и способности охранять служение, пока надежда скрыта.