Ramayana
Рама падает без чувств, услышав от Ханумана о мнимой гибели Ситы6.70.14-30
1868 / 2464
Ramayana · 6.70.14-30
Devanāgarī

शुभे वर्त्मनि तिष्ठन्तं त्वाम् आर्यविजितेन्द्रियम् । अनर्थेभ्यो न शक्नोति त्रातुं धर्मो निरर्थकः ॥
भूतानां स्थावराणां च जङ्गमानां च दर्शनम् । यथास्ति न तथा धर्मस् तेन नास्तीति मे मतिः ॥
यथैव स्थावरं व्यक्तं जङ्गमं च तथाविधम् । नायम् अर्थस् तथा युक्तस् त्वद्विधो न विपद्यते ॥
यद्य् अधर्मो भवेद् भूतो रावणो नरकं व्रजेत् । भवांश् च धर्मसंयुक्तो नैवं व्यसनम् आप्नुयात् ॥
तस्य च व्यसनाभावाद् व्यसनं च गते त्वयि । धर्मेणोपलभेद् धर्मम् अधर्मं चाप्य् अधर्मतः ॥
यदि धर्मेण युज्येरन् नाधर्मरुचयो जनाः । धर्मेण चरतां धर्मस् तथा चैषां फलं भवेत् ॥
यस्माद् अर्था विवर्धन्ते येष्व् अधर्मः प्रतिष्ठितः । क्लिश्यन्ते धर्मशीलाश् च तस्माद् एतौ निरर्थकौ ॥
वध्यन्ते पापकर्माणो यद्य् अधर्मेण राघव । वधकर्महतो धर्मः स हतः कं वधिष्यति ॥
अथ वा विहितेनायं हन्यते हन्ति वा परम् । विधिर् आलिप्यते तेन न स पापेन कर्मणा ॥
अदृष्टप्रतिकारेण अव्यक्तेनासता सता । कथं शक्यं परं प्राप्तुं धर्मेणारिविकर्शन ॥
यदि सत् स्यात् सतां मुख्य नासत् स्यात् तव किं चन । त्वया यदीदृशं प्राप्तं तस्मात् सन् नोपपद्यते ॥
अथ वा दुर्बलः क्लीबो बलं धर्मो ऽनुवर्तते । दुर्बलो हृतमर्यादो न सेव्य इति मे मतिः ॥
बलस्य यदि चेद् धर्मो गुणभूतः पराक्रमे । धर्मम् उत्सृज्य वर्तस्व यथा धर्मे तथा बले ॥
अथ चेत् सत्यवचनं धर्मः किल परंतप । अनृतस् त्वय्य् अकरुणः किं न बद्धस् त्वया पिता ॥
यदि धर्मो भवेद् भूत अधर्मो वा परंतप । न स्म हत्वा मुनिं वज्री कुर्याद् इज्यां शतक्रतुः ॥
अधर्मसंश्रितो धर्मो विनाशयति राघव । सर्वम् एतद् यथाकामं काकुत्स्थ कुरुते नरः ॥
मम चेदं मतं तात धर्मो ऽयम् इति राघव । धर्ममूलं त्वया छिन्नं राज्यम् उत्सृजता तदा ॥

Transliteration (IAST)

śubhe vartmani tiṣṭhantaṃ tvām āryavijitendriyam | anarthebhyo na śaknoti trātuṃ dharmo nirarthakaḥ ||
bhūtānāṃ sthāvarāṇāṃ ca jaṅgamānāṃ ca darśanam | yathāsti na tathā dharmas tena nāstīti me matiḥ ||
yathaiva sthāvaraṃ vyaktaṃ jaṅgamaṃ ca tathāvidham | nāyam arthas tathā yuktas tvadvidho na vipadyate ||
yady adharmo bhaved bhūto rāvaṇo narakaṃ vrajet | bhavāṃś ca dharmasaṃyukto naivaṃ vyasanam āpnuyāt ||
tasya ca vyasanābhāvād vyasanaṃ ca gate tvayi | dharmeṇopalabhed dharmam adharmaṃ cāpy adharmataḥ ||
yadi dharmeṇa yujyeran nādharmarucayo janāḥ | dharmeṇa caratāṃ dharmas tathā caiṣāṃ phalaṃ bhavet ||
yasmād arthā vivardhante yeṣv adharmaḥ pratiṣṭhitaḥ | kliśyante dharmaśīlāś ca tasmād etau nirarthakau ||
vadhyante pāpakarmāṇo yady adharmeṇa rāghava | vadhakarmahato dharmaḥ sa hataḥ kaṃ vadhiṣyati ||
atha vā vihitenāyaṃ hanyate hanti vā param | vidhir ālipyate tena na sa pāpena karmaṇā ||
adṛṣṭapratikāreṇa avyaktenāsatā satā | kathaṃ śakyaṃ paraṃ prāptuṃ dharmeṇārivikarśana ||
yadi sat syāt satāṃ mukhya nāsat syāt tava kiṃ cana | tvayā yadīdṛśaṃ prāptaṃ tasmāt san nopapadyate ||
atha vā durbalaḥ klībo balaṃ dharmo 'nuvartate | durbalo hṛtamaryādo na sevya iti me matiḥ ||
balasya yadi ced dharmo guṇabhūtaḥ parākrame | dharmam utsṛjya vartasva yathā dharme tathā bale ||
atha cet satyavacanaṃ dharmaḥ kila paraṃtapa | anṛtas tvayy akaruṇaḥ kiṃ na baddhas tvayā pitā ||
yadi dharmo bhaved bhūta adharmo vā paraṃtapa | na sma hatvā muniṃ vajrī kuryād ijyāṃ śatakratuḥ ||
adharmasaṃśrito dharmo vināśayati rāghava | sarvam etad yathākāmaṃ kākutstha kurute naraḥ ||
mama cedaṃ mataṃ tāta dharmo 'yam iti rāghava | dharmamūlaṃ tvayā chinnaṃ rājyam utsṛjatā tadā ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
शुभे वर्त्मनि तिष्ठन्तम्śubhe vartmani tiṣṭhantamна благом пути стоящего
त्वाम् आर्यtvām āryaтебя, благородный
विजितेन्द्रियम्vijitendriyamпобедившего чувства
अनर्थेभ्यः न शक्नोतिanarthebhyaḥ na śaknotiот бед не способен
त्रातुम् धर्मः निरर्थकःtrātum dharmaḥ nirarthakaḥзащитить бесполезная дхарма
भूतानाम् स्थावराणाम् चbhūtānām sthāvarāṇām caсуществ неподвижных и
जङ्गमानाम् च दर्शनम्jaṅgamānām ca darśanamдвижущихся и видение
यथा अस्तिyathā astiкак есть
न तथा धर्मःna tathā dharmaḥне так дхарма
तेन न अस्ति इतिtena na asti itiпоэтому её нет — так
मे मतिःme matiḥмоё мнение
यथा एव स्थावरम् व्यक्तम्yathā eva sthāvaram vyaktamкак именно неподвижное явно
जङ्गमम् च तथाविधम्jaṅgamam ca tathāvidhamи движущееся такого же рода
न अयम् अर्थः तथा युक्तःna ayam arthaḥ tathā yuktaḥне этот предмет так доказан
त्वद्विधः न विपद्यतेtvadvidhaḥ na vipadyateподобный тебе не гибнет
यदि अधर्मः भवेत् भूतःyadi adharmaḥ bhavet bhūtaḥесли бы адхарма была существующей
रावणः नरकम् व्रजेत्rāvaṇaḥ narakam vrajetРавана пошёл бы в ад
भवान् च धर्मसंयुक्तःbhavān ca dharmasaṃyuktaḥа ты, с дхармой соединённый
न एवम् व्यसनम् आप्नुयात्na evam vyasanam āpnuyātне достиг бы такой беды
तस्य च व्यसनाभावात्tasya ca vyasanābhāvātи из-за отсутствия беды у него
व्यसनम् च गते त्वयिvyasanam ca gate tvayiи из-за беды, пришедшей к тебе
धर्मेण उपलभेत् धर्मम्dharmeṇa upalabhet dharmamдхармой узнавали бы дхарму
अधर्मम् च अपि अधर्मतःadharmam ca api adharmataḥи адхарму также через адхарму
यदि धर्मेण युज्येरन्yadi dharmeṇa yujyeranесли бы с дхармой соединялись
न अधर्मरुचयः जनाःna adharmarucayaḥ janāḥне любящие адхарму люди
धर्मेण चरताम् धर्मःdharmeṇa caratām dharmaḥу поступающих по дхарме дхарма
तथा च एषाम् फलम् भवेत्tathā ca eṣām phalam bhavetи так их плод был бы
यस्मात् अर्थाः विवर्धन्तेyasmāt arthāḥ vivardhanteпоскольку богатства возрастают
येषु अधर्मः प्रतिष्ठितःyeṣu adharmaḥ pratiṣṭhitaḥу тех, в ком адхарма утверждена
क्लिश्यन्ते धर्मशीलाः चkliśyante dharmaśīlāḥ caи страдают нравом дхармы
तस्मात् एतौ निरर्थकौtasmāt etau nirarthakauпоэтому эти две бесполезны
वध्यन्ते पापकर्माणःvadhyante pāpakarmāṇaḥубиваются злодеи
यदि अधर्मेण राघवyadi adharmeṇa rāghavaесли адхармой, Рагхава
वधकर्महतः धर्मःvadhakarmahataḥ dharmaḥдхарма, поражённая делом убийства
स हतः कम् वधिष्यतिsa hataḥ kam vadhiṣyatiона, убитая, кого убьёт
अथ वा विहितेन अयम्atha vā vihitena ayamили же предписанным это
हन्यते हन्ति वा परम्hanyate hanti vā paramубивается или убивает другого
विधिः आलिप्यते तेनvidhiḥ ālipyate tenaпредписание этим запятнано
न स पापेन कर्मणाna sa pāpena karmaṇāне он греховным делом
अदृष्टप्रतिकारेणadṛṣṭapratikāreṇaс невидимым противодействием
अव्यक्तेन असता सताavyaktena asatā satāнеявным, несуществующим или существующим
कथम् शक्यम्katham śakyamкак возможно
परम् प्राप्तुम्param prāptumвысшего достичь
धर्मेण अरिविकर्शनdharmeṇa arivikarśanaдхармой, мучитель врагов
यदि सत् स्यात्yadi sat syātесли бы она была сущей
सताम् मुख्यsatām mukhyaглавный среди праведных
न असत् स्यात् तवna asat syāt tavaне было бы несущее у тебя
किम् चनkim canaничего
त्वया यदि ईदृशम् प्राप्तम्tvayā yadi īdṛśam prāptamесли тобой такое достигнуто
तस्मात् सत् न उपपद्यतेtasmāt sat na upapadyateпоэтому сущее не подтверждается
अथ वा दुर्बलः क्लीबःatha vā durbalaḥ klībaḥили же слабая, бессильная
बलम् धर्मः अनुवर्ततेbalam dharmaḥ anuvartateдхарма следует за силой
दुर्बलः हृतमर्यादःdurbalaḥ hṛtamaryādaḥслабую, лишённую предела
न सेव्यः इतिna sevyaḥ itiне следует служить — так
मे मतिःme matiḥмоё мнение
बलस्य यदि चेत् धर्मःbalasya yadi cet dharmaḥесли же дхарма силы
गुणभूतः पराक्रमेguṇabhūtaḥ parākrameстала качеством в доблести
धर्मम् उत्सृज्य वर्तस्वdharmam utsṛjya vartasvaоставив дхарму, действуй
यथा धर्मे तथा बलेyathā dharme tathā baleкак в дхарме, так и в силе
अथ चेत् सत्यवचनम्atha cet satyavacanamа если правдивое слово
धर्मः किल परंतपdharmaḥ kila paraṃtapaдхарма ведь, мучитель врагов
अनृतः त्वयि अकरुणःanṛtaḥ tvayi akaruṇaḥнеправдивый к тебе, жестокий
किम् न बद्धः त्वया पिताkim na baddhaḥ tvayā pitāпочему не связан тобой отец
यदि धर्मः भवेत् भूतःyadi dharmaḥ bhavet bhūtaḥесли бы дхарма была существующей
अधर्मः वा परंतपadharmaḥ vā paraṃtapaили адхарма, мучитель врагов
न स्म हत्वा मुनिम्na sma hatvā munimне, убив муни
वज्री कुर्यात् इज्याम्vajrī kuryāt ijyāmВаджрин совершал бы жертву
शतक्रतुःśatakratuḥСтократножертвенный
अधर्मसंश्रितः धर्मःadharmasaṃśritaḥ dharmaḥна адхарму опёртая дхарма
विनाशयति राघवvināśayati rāghavaгубит, Рагхава
सर्वम् एतत्sarvam etatвсё это
यथाकामम् कुरुते नरःyathākāmam kurute naraḥпо желанию делает человек
मम च इदम् मतम्mama ca idam matamи моё это мнение
तात धर्मः अयम् इतिtāta dharmaḥ ayam itiдорогой, это дхарма — так
राघवrāghavaРагхава
धर्ममूलम् त्वया छिन्नम्dharmamūlam tvayā chinnamкорень дхармы тобой отсечён
राज्यम् उत्सृजता तदाrājyam utsṛjatā tadāкогда царство оставлялось тогда
Translation

«Ты стоишь на благом пути, благородный, ты победил чувства, но бесполезная дхарма не способна защитить тебя от бед. Как видимы неподвижные и движущиеся существа, так дхарма не видима; поэтому, по моему мнению, её нет. Неподвижное и движущееся явно, но этот предмет не доказан так же: подобный тебе не должен гибнуть. Если бы адхарма действительно существовала, Равана пошёл бы в ад, а ты, соединённый с дхармой, не достиг бы такой беды. Из того, что у него нет беды, а беда пришла к тебе, должно было бы следовать, что дхармой узнают дхарму, а адхарму — через адхарму. Если бы люди, любящие адхарму, не соединялись с благом, то у поступающих по дхарме был бы соответствующий плод. Но богатства возрастают у тех, в ком утверждена адхарма, а люди нравом дхармы страдают; поэтому и то и другое кажется бесполезным. Если злодеи убиваются адхармой, Рагхава, то дхарма, поражённая самим делом убийства, уже убита — кого же она убьёт? А если кто-то убивается или убивает другого по предписанию, то запятнано предписание, а не он греховным делом. Как можно дхармой достичь высшего, мучитель врагов, если её противодействие невидимо, неявно, то ли существует, то ли нет? Если бы она была сущей, главный среди праведных, у тебя не было бы ничего неистинного; но раз ты достиг такого, значит её реальность не подтверждается. Или же дхарма слаба и бессильна, она следует за силой; по моему мнению, слабой и лишённой границы дхарме не следует служить. Если же дхарма силы становится лишь качеством доблести, оставь такую дхарму и действуй в силе так же, как действовал в дхарме. А если правдивое слово и есть дхарма, мучитель врагов, то почему ты не связал отца, неправдивого и жестокого к тебе? Если бы дхарма или адхарма существовали, мучитель врагов, то Ваджрин, Стократножертвенный, убив муни, не совершал бы жертв. Дхарма, опёртая на адхарму, губит, Рагхава; всё это человек делает по желанию. И вот моё мнение, дорогой Рагхава: говоря “это дхарма”, ты отсёк корень дхармы, когда тогда оставил царство».

Version

2d36d4a50737 · published Jun 22, 2026, 12:00:00 AM UTC

Available inRU

Page between verses with