पुरुषे पुरुषे बुद्धिः सा सा भवति शोभना ॥
तुष्यन्ति च पृथक् सर्वे प्रज्ञया ते स्वया स्वया ॥
सर्वो हि मन्यते लोक आत्मानं बुद्धिमत्तरम् ॥
सर्वस्यात्मा बहुमतः सर्वात्मानं प्रशंसति ॥
सर्वस्य हि स्वका प्रज्ञा साधुवादे प्रतिष्ठिता ॥
परबुद्धिं च निन्दन्ति स्वां प्रशंसन्ति चासकृत् ॥
कारणान्तरयोगेन योगे येषां समा मतिः ॥
ते ऽन्योन्येन च तुष्यन्ति बहु मन्यन्ति चासकृत् ॥
तस्यैव तु मनुष्यस्य सा सा बुद्धिस् तदा तदा ॥
कालयोगविपर्यासं प्राप्यान्योन्यं विपद्यते ॥
अचिन्त्यत्वाद् धि चित्तानां मनुष्याणां विशेषतः ॥
चित्तवैकल्यम् आसाद्य सा सा बुद्धिः प्रजायते ॥
यथा हि वैद्यः कुशलो ज्ञात्वा व्याधिं यथाविधि ॥
भेषजं कुरुते योगात् प्रशमार्थम् इहाभिभो ॥
एवं कार्यस्य योगार्थं बुद्धिं कुर्वन्ति मानवाः ॥
प्रज्ञया हि स्वया युक्तास् तां च निन्दन्ति मानवाः ॥
अन्यया यौवने मर्त्यो बुद्ध्या भवति मोहितः ॥
मध्ये ऽन्यया जरायां तु सो ऽन्यां रोचयते मतिम् ॥
व्यसनं वा पुनर् घोरं समृद्धिं वापि तादृशीम् ॥
अवाप्य पुरुषो भोज कुरुते बुद्धिवैकृतम् ॥
एकस्मिन्न् एव पुरुषे सा सा बुद्धिस् तदा तदा ॥
भवत्य् अनित्यप्रज्ञत्वात् सा तस्यैव न रोचते ॥
निश्चित्य तु यथाप्रज्ञं यां मतिं साधु पश्यति ॥
तस्यां प्रकुरुते भावं सा तस्योद्योगकारिका ॥
सर्वो हि पुरुषो भोज साध्व् एतद् इति निश्चितः ॥
कर्तुम् आरभते प्रीतो मरणादिषु कर्मसु ॥
सर्वे हि युक्तिं विज्ञाय प्रज्ञां चापि स्वकां नराः ॥
चेष्टन्ते विविधाश् चेष्टा हितम् इत्य् एव जानते ॥
उपजाता व्यसनजा येयम् अद्य मतिर् मम ॥
युवयोस् तां प्रवक्ष्यामि मम शोकविनाशिनीम् ॥
puruṣe puruṣe buddhiḥ sā sā bhavati śobhanā ||
tuṣyanti ca pṛthak sarve prajñayā te svayā svayā ||
sarvo hi manyate loka ātmānaṃ buddhimattaram ||
sarvasyātmā bahumataḥ sarvātmānaṃ praśaṃsati ||
sarvasya hi svakā prajñā sādhuvāde pratiṣṭhitā ||
parabuddhiṃ ca nindanti svāṃ praśaṃsanti cāsakṛt ||
kāraṇāntarayogena yoge yeṣāṃ samā matiḥ ||
te 'nyonyena ca tuṣyanti bahu manyanti cāsakṛt ||
tasyaiva tu manuṣyasya sā sā buddhis tadā tadā ||
kālayogaviparyāsaṃ prāpyānyonyaṃ vipadyate ||
acintyatvād dhi cittānāṃ manuṣyāṇāṃ viśeṣataḥ ||
cittavaikalyam āsādya sā sā buddhiḥ prajāyate ||
yathā hi vaidyaḥ kuśalo jñātvā vyādhiṃ yathāvidhi ||
bheṣajaṃ kurute yogāt praśamārtham ihābhibho ||
evaṃ kāryasya yogārthaṃ buddhiṃ kurvanti mānavāḥ ||
prajñayā hi svayā yuktās tāṃ ca nindanti mānavāḥ ||
anyayā yauvane martyo buddhyā bhavati mohitaḥ ||
madhye 'nyayā jarāyāṃ tu so 'nyāṃ rocayate matim ||
vyasanaṃ vā punar ghoraṃ samṛddhiṃ vāpi tādṛśīm ||
avāpya puruṣo bhoja kurute buddhivaikṛtam ||
ekasminn eva puruṣe sā sā buddhis tadā tadā ||
bhavaty anityaprajñatvāt sā tasyaiva na rocate ||
niścitya tu yathāprajñaṃ yāṃ matiṃ sādhu paśyati ||
tasyāṃ prakurute bhāvaṃ sā tasyodyogakārikā ||
sarvo hi puruṣo bhoja sādhv etad iti niścitaḥ ||
kartum ārabhate prīto maraṇādiṣu karmasu ||
sarve hi yuktiṃ vijñāya prajñāṃ cāpi svakāṃ narāḥ ||
ceṣṭante vividhāś ceṣṭā hitam ity eva jānate ||
upajātā vyasanajā yeyam adya matir mama ||
yuvayos tāṃ pravakṣyāmi mama śokavināśinīm ||
Ашваттхаман сказал: «У каждого человека свой разум, и каждому его собственная мысль кажется прекрасной; все по отдельности довольны своей мудростью. Весь мир считает себя более разумным: каждому дорого собственное “я”, и каждый восхваляет себя. Каждый утверждает свою мудрость как правильную, чужую мысль порицает и свою снова и снова хвалит. Те, у кого из-за сходных причин совпадает мысль, довольны друг другом и часто высоко ценят друг друга. Но у одного и того же человека мысль меняется по временам и, из-за перемены обстоятельств, сама себе противоречит. Умы людей, особенно человеческие, непостижимы; когда ум приходит в расстройство, рождаются разные решения. Как умелый врач, правильно распознав болезнь, назначает средство для исцеления, так люди принимают решение ради успешного дела, следуя своему разумению, а потом сами же его осуждают. В юности смертный бывает ослеплён одним разумом, в зрелости другим, а в старости предпочитает третью мысль. Получив страшную беду или столь же великое процветание, человек, о Бходжа, меняет рассудок. У одного человека в разные времена рождаются разные мысли; из-за непостоянства разума то, что прежде нравилось, потом самому ему уже не нравится. Но решив по мере своего понимания, какую мысль считать правильной, человек вкладывает в неё намерение, и она побуждает его к делу. Каждый человек, о Бходжа, решив: “Это правильно”, с радостью приступает даже к делам, ведущим к смерти. Все люди, найдя довод и свою мудрость, совершают разные поступки и думают, что это благо. Теперь я изложу вам двоим мою нынешнюю мысль, рождённую бедствием и уничтожающую мою скорбь».
65d0041110a4 · publicado 20 jun 2026, 12:02:07 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Ашваттхаман говорит о переменчивости разума верно, но использует эту истину опасно: вместо того чтобы усомниться в себе, он оправдывает собственный порыв. Так знание о слабости ума становится оружием омрачённого ума.