आकाशगङ्गागतश् च पुरा भरद्वाजो महर्षिर् उपास्पृशंस् त्रीन् क्रमान् क्रमता विष्णुनाभ्यासादितः ॥
स भरद्वाजेन ससलिलेन पाणिनोरसि ताडितः सलक्षणोरस्कः संवृत्तः ॥
भृगुणा महर्षिणा शप्तो ऽग्निः सर्वभक्षत्वम् उपनीतः ॥
अदितिर् वै देवानाम् अन्नम् अपचद् एतद् भुक्त्वासुरान् हनिष्यन्तीति ॥
तत्र बुधो व्रतचर्यासमाप्ताव् आगच्छत् ॥
अदितिं चावोचद् भिक्षां देहीति ॥
तत्र देवैः पूर्वम् एतत् प्राश्यं नान्येनेत्य् अदितिर् भिक्षां नादात् ॥
अथ भिक्षाप्रत्याख्यानरुषितेन बुधेन ब्रह्मभूतेन विवस्वतो द्वितीये जन्मन्य् अण्डसंज्ञितस्याण्डं मारितम् अदित्याः ॥
स मार्तण्डो विवस्वान् अभवच् छ्राद्धदेवः ॥
दक्षस्य वै दुहितरः षष्टिर् आसन् ॥
ताभ्यः कश्यपाय त्रयोदश प्रादाद् दश धर्माय दश मनवे सप्तविंशतिम् इन्दवे ॥
तासु तुल्यासु नक्षत्राख्यां गतासु सोमो रोहिण्याम् अभ्यधिकां प्रीतिम् अकरोत् ॥
ततस् ताः शेषाः पत्न्य ईर्ष्यावत्यः पितुः समीपं गत्वेमम् अर्थं शशंसुः ॥
भगवन्न् अस्मासु तुल्यप्रभावासु सोमो रोहिणीम् अधिकं भजतीति ॥
सो ऽब्रवीद् यक्ष्मैनम् आवेक्ष्यतीति ॥
दक्षशापात् सोमं राजानं यक्ष्माविवेश ॥
स यक्ष्मणाविष्टो दक्षम् अगमत् ॥
दक्षश् चैनम् अब्रवीन् न समं वर्तस इति ॥
तत्रर्षयः सोमम् अब्रुवन् क्षीयसे यक्ष्मणा ॥
पश्चिमस्यां दिशि समुद्रे हिरण्यसरस्तीर्थम् ॥
तत्र गत्वात्मानम् अभिषेचयस्वेति ॥
अथागच्छत् सोमस् तत्र हिरण्यसरस्तीर्थम् ॥
गत्वा चात्मनः स्नपनम् अकरोत् ॥
स्नात्वा चात्मानं पाप्मनो मोक्षयाम् आस ॥
तत्र चावभासितस् तीर्थे यदा सोमस् तदाप्रभृति तीर्थं तत् प्रभासम् इति नाम्ना ख्यातं बभूव ॥
तच्छापाद् अद्यापि क्षीयते सोमो ऽमावास्यान्तरस्थः ॥
पौर्णमासीमात्रे ऽधिष्ठितो मेघलेखाप्रतिच्छन्नं वपुर् दर्शयति ॥
मेघसदृशं वर्णम् अगमत् तद् अस्य शशलक्ष्म विमलम् अभवत् ॥
स्थूलशिरा महर्षिर् मेरोः प्रागुत्तरे दिग्भागे तपस् तेपे ॥
तस्य तपस् तप्यमानस्य सर्वगन्धवहः शुचिर् वायुर् विवायमानः शरीरम् अस्पृशत् ॥
स तपसा तापितशरीरः कृशो वायुनोपवीज्यमानो हृदयपरितोषम् अगमत् ॥
तत्र तस्यानिलव्यजनकृतपरितोषस्य सद्यो वनस्पतयः पुष्पशोभां न दर्शितवन्त इति स एताञ् शशाप न सर्वकालं पुष्पवन्तो भविष्यथेति ॥
नारायणो लोकहितार्थं वडवामुखो नाम महर्षिः पुराभवत् ॥
तस्य मेरौ तपस् तप्यतः समुद्र आहूतो नागतः ॥
तेनामर्षितेनात्मगात्रोष्मणा समुद्रः स्तिमितजलः कृतः ॥
स्वेदप्रस्यन्दनसदृशश् चास्य लवणभावो जनितः ॥
उक्तश् चापेयो भविष्यसि ॥
एतच् च ते तोयं वडवामुखसंज्ञितेन पीयमानं मधुरं भविष्यति ॥
तद् एतद् अद्यापि वडवामुखसंज्ञितेनानुवर्तिना तोयं सामुद्रं पीयते ॥
हिमवतो गिरेर् दुहितरम् उमां रुद्रश् चकमे ॥
भृगुर् अपि च महर्षिर् हिमवन्तम् आगम्याब्रवीत् कन्याम् उमां मे देहीति ॥
तम् अब्रवीद् धिमवान् अभिलषितो वरो रुद्र इति ॥
तम् अब्रवीद् भृगुर् यस्मात् त्वयाहं कन्यावरणकृतभावः प्रत्याख्यातस् तस्मान् न रत्नानां भवान् भाजनं भविष्यतीति ॥
अद्यप्रभृत्य् एतद् अवस्थितम् ऋषिवचनम् ॥
तद् एवंविधं माहात्म्यं ब्राह्मणानाम् ॥
क्षत्रम् अपि शाश्वतीम् अव्ययां पृथिवीं पत्नीम् अभिगम्य बुभुजे ॥
तद् एतद् ब्रह्माग्नीषोमीयम् ॥
तेन जगद् धार्यते ॥
ākāśagaṅgāgataś ca purā bharadvājo maharṣir upāspṛśaṃs trīn kramān kramatā viṣṇunābhyāsāditaḥ ||
sa bharadvājena sasalilena pāṇinorasi tāḍitaḥ salakṣaṇoraskaḥ saṃvṛttaḥ ||
bhṛguṇā maharṣiṇā śapto 'gniḥ sarvabhakṣatvam upanītaḥ ||
aditir vai devānām annam apacad etad bhuktvāsurān haniṣyantīti ||
tatra budho vratacaryāsamāptāv āgacchat ||
aditiṃ cāvocad bhikṣāṃ dehīti ||
tatra devaiḥ pūrvam etat prāśyaṃ nānyenety aditir bhikṣāṃ nādāt ||
atha bhikṣāpratyākhyānaruṣitena budhena brahmabhūtena vivasvato dvitīye janmany aṇḍasaṃjñitasyāṇḍaṃ māritam adityāḥ ||
sa mārtaṇḍo vivasvān abhavac chrāddhadevaḥ ||
dakṣasya vai duhitaraḥ ṣaṣṭir āsan ||
tābhyaḥ kaśyapāya trayodaśa prādād daśa dharmāya daśa manave saptaviṃśatim indave ||
tāsu tulyāsu nakṣatrākhyāṃ gatāsu somo rohiṇyām abhyadhikāṃ prītim akarot ||
tatas tāḥ śeṣāḥ patnya īrṣyāvatyaḥ pituḥ samīpaṃ gatvemam arthaṃ śaśaṃsuḥ ||
bhagavann asmāsu tulyaprabhāvāsu somo rohiṇīm adhikaṃ bhajatīti ||
so 'bravīd yakṣmainam āvekṣyatīti ||
dakṣaśāpāt somaṃ rājānaṃ yakṣmāviveśa ||
sa yakṣmaṇāviṣṭo dakṣam agamat ||
dakṣaś cainam abravīn na samaṃ vartasa iti ||
tatrarṣayaḥ somam abruvan kṣīyase yakṣmaṇā ||
paścimasyāṃ diśi samudre hiraṇyasarastīrtham ||
tatra gatvātmānam abhiṣecayasveti ||
athāgacchat somas tatra hiraṇyasarastīrtham ||
gatvā cātmanaḥ snapanam akarot ||
snātvā cātmānaṃ pāpmano mokṣayām āsa ||
tatra cāvabhāsitas tīrthe yadā somas tadāprabhṛti tīrthaṃ tat prabhāsam iti nāmnā khyātaṃ babhūva ||
tacchāpād adyāpi kṣīyate somo 'māvāsyāntarasthaḥ ||
paurṇamāsīmātre 'dhiṣṭhito meghalekhāpraticchannaṃ vapur darśayati ||
meghasadṛśaṃ varṇam agamat tad asya śaśalakṣma vimalam abhavat ||
sthūlaśirā maharṣir meroḥ prāguttare digbhāge tapas tepe ||
tasya tapas tapyamānasya sarvagandhavahaḥ śucir vāyur vivāyamānaḥ śarīram aspṛśat ||
sa tapasā tāpitaśarīraḥ kṛśo vāyunopavījyamāno hṛdayaparitoṣam agamat ||
tatra tasyānilavyajanakṛtaparitoṣasya sadyo vanaspatayaḥ puṣpaśobhāṃ na darśitavanta iti sa etāñ śaśāpa na sarvakālaṃ puṣpavanto bhaviṣyatheti ||
nārāyaṇo lokahitārthaṃ vaḍavāmukho nāma maharṣiḥ purābhavat ||
tasya merau tapas tapyataḥ samudra āhūto nāgataḥ ||
tenāmarṣitenātmagātroṣmaṇā samudraḥ stimitajalaḥ kṛtaḥ ||
svedaprasyandanasadṛśaś cāsya lavaṇabhāvo janitaḥ ||
uktaś cāpeyo bhaviṣyasi ||
etac ca te toyaṃ vaḍavāmukhasaṃjñitena pīyamānaṃ madhuraṃ bhaviṣyati ||
tad etad adyāpi vaḍavāmukhasaṃjñitenānuvartinā toyaṃ sāmudraṃ pīyate ||
himavato girer duhitaram umāṃ rudraś cakame ||
bhṛgur api ca maharṣir himavantam āgamyābravīt kanyām umāṃ me dehīti ||
tam abravīd dhimavān abhilaṣito varo rudra iti ||
tam abravīd bhṛgur yasmāt tvayāhaṃ kanyāvaraṇakṛtabhāvaḥ pratyākhyātas tasmān na ratnānāṃ bhavān bhājanaṃ bhaviṣyatīti ||
adyaprabhṛty etad avasthitam ṛṣivacanam ||
tad evaṃvidhaṃ māhātmyaṃ brāhmaṇānām ||
kṣatram api śāśvatīm avyayāṃ pṛthivīṃ patnīm abhigamya bubhuje ||
tad etad brahmāgnīṣomīyam ||
tena jagad dhāryate ||
Прежде махарши Бхарадваджа, находясь у небесной Ганги и совершая омовение, был задет Вишну, делавшим три шага. Бхарадваджа мокрой рукой ударил Его в грудь, и от этого грудь стала отмеченной знаком. Агни, проклятый махарши Бхригу, стал всепожирающим. Адити варила пищу для богов, чтобы они, съев её, убили асуров. Туда после завершения обета пришёл Будха и попросил милостыню. Адити отказала, говоря, что пищу прежде должны съесть боги; тогда разгневанный отказом Будха, ставший брахманским, погубил яйцо Вивасвата во втором рождении Адити. Так Мартанда стал Вивасваном, Шраддхадевой. У Дакши было шестьдесят дочерей: тринадцать он дал Кашьяпе, десять Дхарме, десять Ману и двадцать семь Соме. Эти двадцать семь стали известны как накшатры, но Сома больше всех любил Рохини. Остальные жёны, ревнуя, пожаловались отцу, и Дакша сказал, что якшма войдёт в Сому. От проклятия Дакши Сома был поражён болезнью; риши посоветовали ему пойти к западному океану, к тиртхе Хираньясарас, и совершить омовение. Он омылся там и освободился от греха; с тех пор эта сияющая тиртха стала известна как Прабхаса. Из-за проклятия Сома доныне убывает между новолуниями, а в полнолуние показывает тело, как бы скрытое полосой облака, с чистым заячьим знаком. Махарши Стхулашира совершал тапас в северо-восточной части Меру; чистый ветер, несущий все ароматы, коснулся его истомлённого тела и доставил ему радость. Но деревья сразу не показали цветочной красоты, и он проклял их: «Не во всякое время будете цветущими». Нараяна ради блага мира некогда был махарши по имени Вадавамукха. Когда он совершал тапас на Меру и позвал океан, океан не пришёл; разгневанный жаром своего тела, он сделал воды океана неподвижными и породил их солёность, подобную поту. Он сказал океану: «Ты будешь непитьевым, но твоя вода, когда её пьёт называемый Вадавамукхой, будет сладкой». Поэтому и ныне морская вода поглощается Вадавамукхой. Рудра возжелал Уму, дочь горы Химават. Бхригу тоже пришёл к Химавату и попросил Уму себе, но Химаван ответил, что желанный жених — Рудра. Тогда Бхригу сказал: «Поскольку ты отказал мне, пришедшему свататься к деве, ты не будешь вместилищем драгоценностей». С тех пор это слово риши установилось. Таково величие брахманов. Кшатра же, получив вечную и нетленную землю как супругу, наслаждалась ею. Таково учение о брахме, Агни и Соме: им поддерживается мир».
b1c93820b755 · publicado 21 jun 2026, 11:09:11 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Заключительные примеры продолжают одну мысль: слово риши меняет устройство мира. Знаки на теле Вишну, всепожирание Агни, убывание Сомы, сезонность цветения, солёность океана и бедность Гималая драгоценностями объясняются силой брахманского слова и тапаса.