किं नु मे सीतया कार्यं किं कार्यं जीवितेन वा । शयानं यो ऽद्य पश्यामि भ्रातरं युधि निर्जितम् ॥
शक्या सीता समा नारी प्राप्तुं लोके विचिन्वता । न लक्ष्मणसमो भ्राता सचिवः साम्परायिकः ॥
परित्यक्ष्याम्य् अहं प्राणान् वानराणां तु पश्यताम् । यदि पञ्चत्वम् आपन्नः सुमित्रानन्दवर्धनः ॥
किं नु वक्ष्यामि कौसल्यां मातरं किं नु कैकयीम् । कथम् अम्बां सुमित्रांच पुत्रदर्शनलालसाम् ॥
विवत्सां वेपमानां च क्रोशन्तीं कुररीम् इव । कथम् आश्वासयिष्यामि यदि यास्यामि तं विना ॥
कथं वक्ष्यामि शत्रुघ्नं भरतं च यशस्विनम् । मया सह वनं यातो विना तेनागतः पुनः ॥
उपालम्भं न शक्ष्यामि सोढुं बत सुमित्रया । इहैव देहं त्यक्ष्यामि न हि जीवितुम् उत्सहे ॥
धिङ् मां दुष्कृतकर्माणम् अनार्यं यत्कृते ह्य् असौ । लक्ष्मणः पतितः शेते शरतल्पे गतासुवत् ॥
त्वं नित्यं सुविषण्णं माम् आश्वासयसि लक्ष्मण । गतासुर् नाद्य शक्नोषि माम् आर्तम् अभिभाषितुम् ॥
येनाद्य बहवो युद्धे राक्षसा निहताः क्षितौ । तस्याम् एव क्षितौ वीरः स शेते निहतः परैः ॥
शयानः शरतल्पे ऽस्मिन् स्वशोणितपरिप्लुतः । शरजालैश् चितो भाति भास्करो ऽस्तम् इव व्रजन् ॥
बाणाभिहतमर्मत्वान् न शक्नोत्य् अभिवीक्षितुम् । रुजा चाब्रुवतो ह्य् अस्य दृष्टिरागेण सूच्यते ॥
यथैव मां वनं यान्तम् अनुयातो महाद्युतिः । अहम् अप्य् अनुयास्यामि तथैवैनं यमक्षयम् ॥
इष्टबन्धुजनो नित्यं मां च नित्यम् अनुव्रतः । इमाम् अद्य गतो ऽवस्थां ममानार्यस्य दुर्नयैः ॥
सुरुष्टेनापि वीरेण लक्ष्मणेना न संस्मरे । परुषं विप्रियं वापि श्रावितं न कदा चन ॥
विससर्जैकवेगेन पञ्चबाणशतानि यः । इष्वस्त्रेष्व् अधिकस् तस्मात् कार्तवीर्याच् च लक्ष्मणः ॥
अस्त्रैर् अस्त्राणि यो हन्याच् छक्रस्यापि महात्मनः । सो ऽयम् उर्व्यांहतः शेते महार्हशयनोचितः ॥
तच् च मिथ्या प्रलप्तं मां प्रधक्ष्यति न संशयः । यन् मया न कृतो राजा राक्षसानां विभीषणः ॥
kiṃ nu me sītayā kāryaṃ kiṃ kāryaṃ jīvitena vā | śayānaṃ yo 'dya paśyāmi bhrātaraṃ yudhi nirjitam ||
śakyā sītā samā nārī prāptuṃ loke vicinvatā | na lakṣmaṇasamo bhrātā sacivaḥ sāmparāyikaḥ ||
parityakṣyāmy ahaṃ prāṇān vānarāṇāṃ tu paśyatām | yadi pañcatvam āpannaḥ sumitrānandavardhanaḥ ||
kiṃ nu vakṣyāmi kausalyāṃ mātaraṃ kiṃ nu kaikayīm | katham ambāṃ sumitrāṃca putradarśanalālasām ||
vivatsāṃ vepamānāṃ ca krośantīṃ kurarīm iva | katham āśvāsayiṣyāmi yadi yāsyāmi taṃ vinā ||
kathaṃ vakṣyāmi śatrughnaṃ bharataṃ ca yaśasvinam | mayā saha vanaṃ yāto vinā tenāgataḥ punaḥ ||
upālambhaṃ na śakṣyāmi soḍhuṃ bata sumitrayā | ihaiva dehaṃ tyakṣyāmi na hi jīvitum utsahe ||
dhiṅ māṃ duṣkṛtakarmāṇam anāryaṃ yatkṛte hy asau | lakṣmaṇaḥ patitaḥ śete śaratalpe gatāsuvat ||
tvaṃ nityaṃ suviṣaṇṇaṃ mām āśvāsayasi lakṣmaṇa | gatāsur nādya śaknoṣi mām ārtam abhibhāṣitum ||
yenādya bahavo yuddhe rākṣasā nihatāḥ kṣitau | tasyām eva kṣitau vīraḥ sa śete nihataḥ paraiḥ ||
śayānaḥ śaratalpe 'smin svaśoṇitapariplutaḥ | śarajālaiś cito bhāti bhāskaro 'stam iva vrajan ||
bāṇābhihatamarmatvān na śaknoty abhivīkṣitum | rujā cābruvato hy asya dṛṣṭirāgeṇa sūcyate ||
yathaiva māṃ vanaṃ yāntam anuyāto mahādyutiḥ | aham apy anuyāsyāmi tathaivainaṃ yamakṣayam ||
iṣṭabandhujano nityaṃ māṃ ca nityam anuvrataḥ | imām adya gato 'vasthāṃ mamānāryasya durnayaiḥ ||
suruṣṭenāpi vīreṇa lakṣmaṇenā na saṃsmare | paruṣaṃ vipriyaṃ vāpi śrāvitaṃ na kadā cana ||
visasarjaikavegena pañcabāṇaśatāni yaḥ | iṣvastreṣv adhikas tasmāt kārtavīryāc ca lakṣmaṇaḥ ||
astrair astrāṇi yo hanyāc chakrasyāpi mahātmanaḥ | so 'yam urvyāṃhataḥ śete mahārhaśayanocitaḥ ||
tac ca mithyā pralaptaṃ māṃ pradhakṣyati na saṃśayaḥ | yan mayā na kṛto rājā rākṣasānāṃ vibhīṣaṇaḥ ||
«Что мне теперь делать с Ситой? Что мне делать с жизнью, если сегодня я вижу брата, лежащего побеждённым в битве? В мире ищущий может найти женщину, равную Сите, но нет брата, советника и помощника в беде, равного Лакшмане. Если умножающий радость Сумитры достиг смерти, я оставлю жизнь на глазах у ванаров. Что я скажу матери Каусалье? Что скажу Кайкейи? Как утешу матушку Сумитру, жаждущую увидеть сына, лишённую детёныша, дрожащую и кричащую, словно птица курари, если вернусь без него? Как я скажу Шатругхне и славному Бхарате: “Он пошёл со мной в лес, а я вернулся без него”? Увы, я не смогу выдержать упрёк Сумитры. Прямо здесь оставлю тело, ведь я не могу жить. Позор мне, злодейски поступившему и неблагородному, из-за которого этот Лакшмана лежит упавший на ложе из стрел, словно лишённый жизни! О Лакшмана, ты всегда утешал меня, когда я был подавлен, а сегодня, словно лишённый жизни, не можешь говорить со мной, измученным. Тот герой, кем сегодня в битве многие ракшасы были повержены на землю, теперь сам лежит на той же земле, сражённый врагами. Лежа на этом ложе из стрел, залитый собственной кровью и покрытый сетями стрел, он сияет, словно солнце, идущее к закату. Из-за уязвимых мест, поражённых стрелами, он не может посмотреть; и хотя он не говорит, боль выдаётся краснотой его взгляда. Как великосияющий Лакшмана последовал за мной, когда я шёл в лес, так и я последую за ним в обитель Ямы. Любимый родичами, всегда преданный мне, он сегодня пришёл в это состояние из-за дурных решений меня, неблагородного. Я не помню, чтобы герой Лакшмана, даже сильно разгневанный, когда-либо сказал мне грубое или неприятное слово. Лакшмана, который одним порывом выпускал пять сотен стрел, превосходя в луке и оружии даже Картавирью, который оружием мог бы отражать оружие даже великодушного Шакры, теперь лежит сражённый на земле, хотя достоин драгоценнейшего ложа. И это моё ложное слово несомненно сожжёт меня: я не сделал Вибхишану царём ракшасов».
c1e1f30932b5 · publicado 22 jun 2026, 0:00:00 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
В скорби Рама раскрывает глубину братской любви: потеря Лакшманы кажется ему тяжелее собственной миссии. В этом нет отказа от дхармы, а есть живое сердце, ради которого дхарма не становится сухим законом.