भगवन् न्यस्तशस्त्रो ऽहम् अयं तु तनयो मम भविष्यति द्विजश्रेष्ठ धुन्धुमारो न संशयः ॥
स तं व्यादिश्य तनयं राजर्षिर् धुन्धुनिग्रहे जगाम पर्वतायैव तपसे संशितव्रतः ॥
कुवलाश्वस् तु पुत्राणां शतेन सह पार्तिवः प्रायाद् उत्तङ्कसहितो धुन्धोस् तस्य निबर्हणे ॥
तम् आविशत् तदा विष्णुर् भगवांस् तेजसा प्रभुः उत्तङ्कस्य नियोगाद् वै लोकानां हितकाम्यया ॥
तस्मिन् प्रयाते दुर्धर्षे दिवि शब्दो महान् अभूत् एष श्रीमान् नृपसुतो धुन्धुमारो भविष्यति ॥
दिव्यैर् माल्यैश् च तं देवाः समन्तात् समवाकिरन् देवदुन्दुभयश् चैव प्रणेदुर् भरतर्षभ ॥
स गत्वा जयतां श्रेष्ठस् तनयैः सह वीर्यवान् समुद्रं खानयाम् आस वालुकार्णवम् अव्ययम् ॥
नारायणेन कौरव्य तेजसाप्यायितस् तदा बभूव स महातेजा भूयो बलसमन्वितः ॥
तस्य पुत्रैः खनद्भिस् तु वालुकान्तर्हितस् तदा धुन्धुर् आसादितो राजन् दिशम् आवृत्य पश्चिमाम् ॥
मुखजेनाग्निना क्रोधाल् लोकान् उद्वर्तयन्न् इव वारि सुस्राव वेगेन महोदधिर् इवोदये सोमस्य भरतश्रेष्ठ धारोर्मिकलिलो महान् ॥
तस्य पुत्रशतं दग्धं त्रिभिर् ऊनं तु रक्षसा ॥
ततः स राजा कौरव्य राक्षसं तं महाबलम् आससाद महातेजा धुन्धुं धुन्धुविनाशनः ॥
तस्य वारिमयं वेगम् आपीय स नराधिपः योगी योगेन वह्निं च शमयाम् आस वारिणा ॥
निहत्य तं महाकायं बलेनोदकराक्षसम् उत्तङ्कं दर्शयाम् आस कृतकर्मा नराधिपः ॥
उत्तङ्कस् तु वरं प्रादात् तस्मै राज्ञे महात्मने ददतश् चाक्षयं वित्तं शत्रुभिश् चापराजयम् ॥
धर्मे रतिं च सततं स्वर्गे वासं तथाक्षयम् पुत्राणां चाक्षयांल् लोकान् स्वर्गे ये रक्षसा हताः ॥
तस्य पुत्रास् त्रयः शिष्टा दृढाश्वो ज्येष्ठ उच्यते दण्डाश्वकपिलाश्वौ तु कुमारौ तु कनीयसौ ॥
धौन्धुमारिर् दृढाश्वस् तु हर्यश्वस् तस्य चात्मजः हर्यश्वस्य निकुम्भो ऽभूत् क्षत्रधर्मरतः सदा ॥
संहताश्वो निकुम्भस्य सुतो रणविशारदः अकृशाश्वः कृशाश्वश् च संहताश्वसुतौ नृप ॥
तस्य हैमवती कन्या सतां मता दृषद्वती विख्याता त्रिषु लोकेषु पुत्रश् चापि प्रसेनजित् ॥
लेभे प्रसेनजिद् भार्यां गौरीं नाम पतिव्रताम् अभिशप्ता तु सा भर्त्रा नदी सा बाहुदा कृता ॥
bhagavan nyastaśastro 'ham ayaṃ tu tanayo mama bhaviṣyati dvijaśreṣṭha dhundhumāro na saṃśayaḥ ||
sa taṃ vyādiśya tanayaṃ rājarṣir dhundhunigrahe jagāma parvatāyaiva tapase saṃśitavrataḥ ||
kuvalāśvas tu putrāṇāṃ śatena saha pārtivaḥ prāyād uttaṅkasahito dhundhos tasya nibarhaṇe ||
tam āviśat tadā viṣṇur bhagavāṃs tejasā prabhuḥ uttaṅkasya niyogād vai lokānāṃ hitakāmyayā ||
tasmin prayāte durdharṣe divi śabdo mahān abhūt eṣa śrīmān nṛpasuto dhundhumāro bhaviṣyati ||
divyair mālyaiś ca taṃ devāḥ samantāt samavākiran devadundubhayaś caiva praṇedur bharatarṣabha ||
sa gatvā jayatāṃ śreṣṭhas tanayaiḥ saha vīryavān samudraṃ khānayām āsa vālukārṇavam avyayam ||
nārāyaṇena kauravya tejasāpyāyitas tadā babhūva sa mahātejā bhūyo balasamanvitaḥ ||
tasya putraiḥ khanadbhis tu vālukāntarhitas tadā dhundhur āsādito rājan diśam āvṛtya paścimām ||
mukhajenāgninā krodhāl lokān udvartayann iva vāri susrāva vegena mahodadhir ivodaye somasya bharataśreṣṭha dhārormikalilo mahān ||
tasya putraśataṃ dagdhaṃ tribhir ūnaṃ tu rakṣasā ||
tataḥ sa rājā kauravya rākṣasaṃ taṃ mahābalam āsasāda mahātejā dhundhuṃ dhundhuvināśanaḥ ||
tasya vārimayaṃ vegam āpīya sa narādhipaḥ yogī yogena vahniṃ ca śamayām āsa vāriṇā ||
nihatya taṃ mahākāyaṃ balenodakarākṣasam uttaṅkaṃ darśayām āsa kṛtakarmā narādhipaḥ ||
uttaṅkas tu varaṃ prādāt tasmai rājñe mahātmane dadataś cākṣayaṃ vittaṃ śatrubhiś cāparājayam ||
dharme ratiṃ ca satataṃ svarge vāsaṃ tathākṣayam putrāṇāṃ cākṣayāṃl lokān svarge ye rakṣasā hatāḥ ||
tasya putrās trayaḥ śiṣṭā dṛḍhāśvo jyeṣṭha ucyate daṇḍāśvakapilāśvau tu kumārau tu kanīyasau ||
dhaundhumārir dṛḍhāśvas tu haryaśvas tasya cātmajaḥ haryaśvasya nikumbho 'bhūt kṣatradharmarataḥ sadā ||
saṃhatāśvo nikumbhasya suto raṇaviśāradaḥ akṛśāśvaḥ kṛśāśvaś ca saṃhatāśvasutau nṛpa ||
tasya haimavatī kanyā satāṃ matā dṛṣadvatī vikhyātā triṣu lokeṣu putraś cāpi prasenajit ||
lebhe prasenajid bhāryāṃ gaurīṃ nāma pativratām abhiśaptā tu sā bhartrā nadī sā bāhudā kṛtā ||
Брихадшва сказал: «О почтенный, я сложил оружие, но этот мой сын, о лучший из дваждырождённых, станет Дхундхумарой, без сомнения». Назначив сына на усмирение Дхундху, царственный риши, строгий в обетах, ушёл к горе для аскезы. Кувалашва же, земной владыка, вместе с сотней сыновей и Уттанкой отправился уничтожить Дхундху. Тогда ради веления Уттанки и блага миров в него вошёл Бхагаван Вишну, владыка, своим сиянием. Когда этот неудержимый выступил, в небе возник великий голос: «Этот славный царский сын станет Дхундхумарой». Боги осыпали его со всех сторон божественными гирляндами, и небесные барабаны загремели, о лучший Бхарата. Придя туда, доблестный лучший из победителей вместе с сыновьями велел рыть неистощимый песчаный океан. Усиленный сиянием Нараяны, о Каурава, он стал великосияющим и ещё более могучим. Когда его сыновья копали, Дхундху, скрытый песком, был найден, о царь, занимая западную сторону. В гневе он изверг из пасти огонь, словно потрясая миры; затем вода стремительно хлынула, как великий океан во время подъёма луны, бурля могучими потоками, о лучший Бхарата. Ракшас сжёг его сотню сыновей, кроме троих. Тогда этот царь, о Каурава, великосияющий уничтожитель Дхундху достиг могучего демона Дхундху. Владыка людей поглотил его водяной поток и, как йогин, силой йоги погасил огонь водой. Убив этого огромнотелого водного ракшаса своей силой, царь, совершивший дело, явился Уттанке. Уттанка дал этому великодушному царю благословение: неиссякаемое богатство, непобедимость перед врагами, постоянную любовь к дхарме, вечное пребывание на небе и нетленные небесные миры для сыновей, убитых ракшасом. У него осталось три сына: старший Дридхашва, а младшие царевичи — Дандашва и Капилашва. От Дридхашвы, сына Дхундхумары, родился Харьяшва; от Харьяшвы — Никумбха, всегда преданный кшатрийской дхарме. Сыном Никумбхи был Самхаташва, искусный в битве; Акришашва и Кришашва были сыновьями Самхаташвы, о царь. Его дочь Хаймавати, Дришадвати, была почитаема благими и прославлена в трёх мирах; сыном его был Прасенаджит. Прасенаджит получил жену по имени Гаури, верную мужу; проклятая супругом, она была превращена в реку Бахуду».
d13a77a04060 · опубликовано 22 июн. 2026 г., 03:30:35 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Подвиг Дхундхумары стоит дорого: герой побеждает демона, но теряет почти всех сыновей. Победа не отменяет жертву, однако она восстанавливает миры и защищает аскезу Уттанки. Поэтому имя Дхундхумара становится не украшением, а памятью о долге, исполненном через утрату.