ततो मूर्छाभिभूतं तं कुम्भाण्डो वाक्यम् अब्रवीत् उपेक्षसे दानवेन्द्र किम् एवं शत्रुम् उद्यतम् ॥
लब्धलक्ष्यो ह्य् अयं वीरो निर्विकारो ऽद्य दृश्यते मायाम् आश्रित्य युध्यस्व नायं वध्यो ऽन्यथा भवेत् ॥
आत्मानं मां च रक्षस्व प्रमादात् किम् उपेक्षसे वध्यताम् अयम् अद्यैव न नः सर्वान् विनाशयेत् ॥
कुम्भाण्डवचनैर् एवं दानवेन्द्रः प्रचोदितः वाचं रूक्षाम् अभिक्रुद्धः प्रोवाच वदतां वरः ॥
एषो ऽहम् अस्य विदधे मृत्युं प्राणहरं रणे आदास्याम्य् अहम् एनं वै गरुत्मान् इव पन्नगम् ॥
इत्य् एवम् उक्त्वा सरथः साश्वः सध्वजसारथिः गन्धर्वनगराकारस् तत्रैवान्तरधीयत ॥
विज्ञायान्तर्हितं बाणं प्राद्युम्निर् अपराजितः पौरुषेण समायुक्तः स प्रैक्षत दिशो दश ॥
आस्थाय तामसीं विद्यां तदा क्रुद्धो बलेः सुतः मुमोच विशिखांस् तीक्ष्णांश् छन्नो मायाधरो बली ॥
प्राद्युम्निर् विशिखैर् बद्धः सर्पभूतैः समन्ततः वेष्टितो बहुधा तस्य देहः पन्नगराशिभिः ॥
स तु वेष्टितसर्वाङ्गो बद्धः प्राद्युम्निर् आहवे निष्प्रयत्नः स्थितः स्वस्थो मैनाक इव पर्वतः ॥
ज्वालावलीढवदनैः सर्पभोगैर् विवेष्टितः अभीतः पर्वताकारः प्राद्युम्निर् अभवद् रणे ॥
निष्प्रयत्नः स्थितश् चापि सर्पभोगमयैः शरैः न विव्यथे स भूतात्मा सर्वतः परिवेष्टितः ॥
ततस् तं वाग्भिर् उग्राभिः संरब्धः समतर्जयत् बाणो ध्वजं समाश्रित्य प्रोवाचामर्षितो वचः ॥
कुम्भाण्ड वध्यतां शीघ्रम् अयं वै कुलपांसनः चारित्रं येन मे लोके दूषितं दूषितात्मना ॥
इत्य् एवम् उक्ते वचने कुम्भाण्डो वाक्यम् अब्रवीत् राजन् वक्ष्याम्य् अहं किंचित् तन् मे शृणु यदीच्छसि ॥
अयं विज्ञायतां कस्य कुतो वायम् इहागतः केन वायम् इहानीतः शक्रतुल्यपराक्रमः ॥
मयायं बहुशो युद्धे दृष्टो राजन् महारणे क्रीडन्न् इव च युद्धेषु दृश्यते देवसूनुवत् ॥
बलवान् सत्त्वसंपन्नः सर्वशास्त्रविशारदः नायं वधकृतं दोषम् अर्हते दैत्यसत्तम विज्ञाय च वधं वास्य पूजां वापि करिष्यसि ॥
वधे ह्य् अस्य महान् दोषो रक्षणे सुमहान् गुणः अयं हि पुरुषोत्कर्षः सर्वथा मानम् अर्हति ॥
सर्वतो वेष्टिततनुर् न व्यथत्य् एष भोगिभिः पश्य राजन् यशोवीर्यैर् अन्वितं पुरुषोत्तमम् न नो गणयते सर्वान् वधं प्राप्तो ऽप्य् अयं बली ॥
शोणितौघप्लुतैर् गात्रैर् नागभोगैश् च वेष्टितः त्रिशिखां भ्रुकुटीं कृत्वा न चिन्तयति नः स्थितान् ॥
इमाम् अवस्थां नीतो ऽपि स्वबाहुबलम् आश्रितः न चिन्तयति राजंस् त्वां वीर्यवान् को ऽप्य् असौ युवा ॥
सहस्रबाहोः समरे द्विबाहुः समवस्थितः रुचितं यदि ते राजञ् ज्ञेयो वीर्यबलान्वितः ॥
कुम्भाण्डस्य वचः श्रुत्वा शुद्धान्ते पन्नगैर् भृशम् अनिरुद्धं योधयित्वा बाणः स्वगृहम् आविशत् ॥
tato mūrchābhibhūtaṃ taṃ kumbhāṇḍo vākyam abravīt upekṣase dānavendra kim evaṃ śatrum udyatam ||
labdhalakṣyo hy ayaṃ vīro nirvikāro 'dya dṛśyate māyām āśritya yudhyasva nāyaṃ vadhyo 'nyathā bhavet ||
ātmānaṃ māṃ ca rakṣasva pramādāt kim upekṣase vadhyatām ayam adyaiva na naḥ sarvān vināśayet ||
kumbhāṇḍavacanair evaṃ dānavendraḥ pracoditaḥ vācaṃ rūkṣām abhikruddhaḥ provāca vadatāṃ varaḥ ||
eṣo 'ham asya vidadhe mṛtyuṃ prāṇaharaṃ raṇe ādāsyāmy aham enaṃ vai garutmān iva pannagam ||
ity evam uktvā sarathaḥ sāśvaḥ sadhvajasārathiḥ gandharvanagarākāras tatraivāntaradhīyata ||
vijñāyāntarhitaṃ bāṇaṃ prādyumnir aparājitaḥ pauruṣeṇa samāyuktaḥ sa praikṣata diśo daśa ||
āsthāya tāmasīṃ vidyāṃ tadā kruddho baleḥ sutaḥ mumoca viśikhāṃs tīkṣṇāṃś channo māyādharo balī ||
prādyumnir viśikhair baddhaḥ sarpabhūtaiḥ samantataḥ veṣṭito bahudhā tasya dehaḥ pannagarāśibhiḥ ||
sa tu veṣṭitasarvāṅgo baddhaḥ prādyumnir āhave niṣprayatnaḥ sthitaḥ svastho maināka iva parvataḥ ||
jvālāvalīḍhavadanaiḥ sarpabhogair viveṣṭitaḥ abhītaḥ parvatākāraḥ prādyumnir abhavad raṇe ||
niṣprayatnaḥ sthitaś cāpi sarpabhogamayaiḥ śaraiḥ na vivyathe sa bhūtātmā sarvataḥ pariveṣṭitaḥ ||
tatas taṃ vāgbhir ugrābhiḥ saṃrabdhaḥ samatarjayat bāṇo dhvajaṃ samāśritya provācāmarṣito vacaḥ ||
kumbhāṇḍa vadhyatāṃ śīghram ayaṃ vai kulapāṃsanaḥ cāritraṃ yena me loke dūṣitaṃ dūṣitātmanā ||
ity evam ukte vacane kumbhāṇḍo vākyam abravīt rājan vakṣyāmy ahaṃ kiṃcit tan me śṛṇu yadīcchasi ||
ayaṃ vijñāyatāṃ kasya kuto vāyam ihāgataḥ kena vāyam ihānītaḥ śakratulyaparākramaḥ ||
mayāyaṃ bahuśo yuddhe dṛṣṭo rājan mahāraṇe krīḍann iva ca yuddheṣu dṛśyate devasūnuvat ||
balavān sattvasaṃpannaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ nāyaṃ vadhakṛtaṃ doṣam arhate daityasattama vijñāya ca vadhaṃ vāsya pūjāṃ vāpi kariṣyasi ||
vadhe hy asya mahān doṣo rakṣaṇe sumahān guṇaḥ ayaṃ hi puruṣotkarṣaḥ sarvathā mānam arhati ||
sarvato veṣṭitatanur na vyathaty eṣa bhogibhiḥ paśya rājan yaśovīryair anvitaṃ puruṣottamam na no gaṇayate sarvān vadhaṃ prāpto 'py ayaṃ balī ||
śoṇitaughaplutair gātrair nāgabhogaiś ca veṣṭitaḥ triśikhāṃ bhrukuṭīṃ kṛtvā na cintayati naḥ sthitān ||
imām avasthāṃ nīto 'pi svabāhubalam āśritaḥ na cintayati rājaṃs tvāṃ vīryavān ko 'py asau yuvā ||
sahasrabāhoḥ samare dvibāhuḥ samavasthitaḥ rucitaṃ yadi te rājañ jñeyo vīryabalānvitaḥ ||
kumbhāṇḍasya vacaḥ śrutvā śuddhānte pannagair bhṛśam aniruddhaṃ yodhayitvā bāṇaḥ svagṛham āviśat ||
«Когда Бана был охвачен обмороком, Кумбханда сказал ему: “Владыка данавов, зачем ты медлишь перед таким поднявшимся врагом? Этот герой уже нашёл цель и сегодня выглядит невозмутимым. Сражайся, прибегнув к майе; иначе его не убить. Защити себя и меня. Зачем медлишь по неосторожности? Пусть он будет убит сегодня же, иначе он погубит всех нас”. Побуждённый такими словами Кумбханды, разгневанный владыка данавов грубо сказал: “Сейчас я устрою ему в бою смерть, отнимающую жизнь; я схвачу его, как Гаруда змея”. Сказав так, Бана вместе с колесницей, конями, знаменем и возничим, словно город гандхарвов, исчез там же. Поняв, что Бана исчез, непобедимый сын Прадьюмны, сохраняя мужество, оглядел десять сторон. Тогда разгневанный сын Бали, скрытый, сильный владыка майи, прибегнув к тёмной видье, выпустил острые стрелы. Сын Прадьюмны был со всех сторон связан стрелами, ставшими змеями, и его тело было многократно обвито множеством змеев. Но даже связанный в бою, обвитый всем телом, он стоял спокойно и без усилий, как гора Майнака. Обвитый змеиными кольцами с пылающими пастями, бесстрашный и подобный горе, сын Прадьюмны стоял в бою. Со всех сторон окружённый стрелами-змеиными кольцами, он не дрогнул. Затем разъярённый Бана, стоя у знамени, стал грозно угрожать ему: “Кумбханда, быстро убей этого позорящего род, который своей нечистой душой осквернил мою честь в мире”. Услышав эти слова, Кумбханда сказал: “Царь, если хочешь, выслушай кое-что. Следует выяснить, чей он, откуда пришёл сюда и кем сюда приведён этот герой, равный Шакре доблестью. Я много раз видел его в великих битвах, царь; в сражениях он выглядит играющим, словно сын бога. Он силён, полон мужества и знает все науки. О лучший дайтьев, он не заслуживает вины убийства; узнав, кто он, ты решишь — убить его или почтить. В его убийстве великий грех, в сохранении — великая заслуга. Это выдающийся муж, и он всячески достоин чести. Смотри, царь: тело его обвито со всех сторон, но он не страдает от змей. Этот лучший муж, наделённый славой и доблестью, всех нас не считает даже перед смертью. С телом, залитым кровью и обвитым змеиными кольцами, нахмурив брови тремя складками, он не обращает внимания на нас. Даже приведённый в такое состояние, этот необычный доблестный юноша опирается на силу своих рук и не считается с тобой, царь. Против тысячерукого в бою стоит двурукий. Если тебе угодно, царь, его надо узнать как героя, наделённого доблестью и силой”. Услышав слова Кумбханды, Бана, сразившись с Анируддхой во внутренних покоях, где тот был крепко связан змеями, вошёл в свой дом».
08c22c48d92a · опубликовано 22 июн. 2026 г., 06:15:04 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Кумбханда снова становится голосом различения. Он не оправдывает вторжение, но видит в Анируддхе не преступника для немедленной казни, а героя, чья природа требует узнать его происхождение.