Махабхарата
Мандхатри и первенство кшатрийской дхармы12.64.1-10
10243 / 15823
Махабхарата · 12.64.1-10
Деванагари

भीष्म उवाच
चातुराश्रम्यधर्माश् च जातिधर्माश् च पाण्डव ॥
लोकपालोत्तराश् चैव क्षात्रे धर्मे व्यवस्थिताः ॥
सर्वाण्य् एतानि धर्माणि क्षात्रे भरतसत्तम ॥
निराशिषो जीवलोके क्षात्रे धर्मे व्यवस्थिताः ॥
अप्रत्यक्षं बहुद्वारं धर्मम् आश्रमवासिनाम् ॥
प्ररूपयन्ति तद्भावम् आगमैर् एव शाश्वतम् ॥
अपरे वचनैः पुण्यैर् वादिनो लोकनिश्चयम् ॥
अनिश्चयज्ञा धर्माणाम् अदृष्टान्ते परे रताः ॥
प्रत्यक्षसुखभूयिष्ठम् आत्मसाक्षिकम् अच्छलम् ॥
सर्वलोकहितं धर्मं क्षत्रियेषु प्रतिष्ठितम् ॥
धर्माश्रमव्यवसिनां ब्राह्मणानां युधिष्ठिर ॥
यथा त्रयाणां वर्णानां संख्यातोपश्रुतिः पुरा ॥
राजधर्मेष्व् अनुपमा लोक्या सुचरितैर् इह ॥
उदाहृतं ते राजेन्द्र यथा विष्णुं महौजसम् ॥
सर्वभूतेश्वरं देवं प्रभुं नारायणं पुरा ॥
जग्मुः सुबहवः शूरा राजानो दण्डनीतये ॥
एकैकम् आत्मनः कर्म तुलयित्वाश्रमे पुरा ॥
राजानः पर्युपातिष्ठन् दृष्टान्तवचने स्थिताः ॥
साध्या देवा वसवश् चाश्विनौ च; रुद्राश् च विश्वे मरुतां गणाश् च ॥
सृष्टाः पुरा आदिदेवेन देवा; क्षात्रे धर्मे वर्तयन्ते च सिद्धाः ॥
अत्र ते वर्तयिष्यामि धर्मम् अर्थविनिश्चयम् ॥
निर्मर्यादे वर्तमाने दानवैकायने कृते ॥
बभूव राजा राजेन्द्र मान्धाता नाम वीर्यवान् ॥

Транслитерация (IAST)

bhīṣma uvāca
cāturāśramyadharmāś ca jātidharmāś ca pāṇḍava ||
lokapālottarāś caiva kṣātre dharme vyavasthitāḥ ||
sarvāṇy etāni dharmāṇi kṣātre bharatasattama ||
nirāśiṣo jīvaloke kṣātre dharme vyavasthitāḥ ||
apratyakṣaṃ bahudvāraṃ dharmam āśramavāsinām ||
prarūpayanti tadbhāvam āgamair eva śāśvatam ||
apare vacanaiḥ puṇyair vādino lokaniścayam ||
aniścayajñā dharmāṇām adṛṣṭānte pare ratāḥ ||
pratyakṣasukhabhūyiṣṭham ātmasākṣikam acchalam ||
sarvalokahitaṃ dharmaṃ kṣatriyeṣu pratiṣṭhitam ||
dharmāśramavyavasināṃ brāhmaṇānāṃ yudhiṣṭhira ||
yathā trayāṇāṃ varṇānāṃ saṃkhyātopaśrutiḥ purā ||
rājadharmeṣv anupamā lokyā sucaritair iha ||
udāhṛtaṃ te rājendra yathā viṣṇuṃ mahaujasam ||
sarvabhūteśvaraṃ devaṃ prabhuṃ nārāyaṇaṃ purā ||
jagmuḥ subahavaḥ śūrā rājāno daṇḍanītaye ||
ekaikam ātmanaḥ karma tulayitvāśrame purā ||
rājānaḥ paryupātiṣṭhan dṛṣṭāntavacane sthitāḥ ||
sādhyā devā vasavaś cāśvinau ca; rudrāś ca viśve marutāṃ gaṇāś ca ||
sṛṣṭāḥ purā ādidevena devā; kṣātre dharme vartayante ca siddhāḥ ||
atra te vartayiṣyāmi dharmam arthaviniścayam ||
nirmaryāde vartamāne dānavaikāyane kṛte ||
babhūva rājā rājendra māndhātā nāma vīryavān ||

Пословный перевод
СанскритIASTЗначение
भीष्म उवाचbhīṣma uvācaБхишма сказал; Бхишма продолжил
चातुराश्रम्य धर्माः चcāturāśramya dharmāḥ caи дхармы четырёх ашрамов; уклады жизни
जाति धर्माः च पाण्डवjāti dharmāḥ ca pāṇḍavaи дхармы рождений, Пандава; долги варн
लोक पाल उत्तराः च एवloka pāla uttarāḥ ca evaи последующие хранителям мира; стоящие после локапал
क्षात्रे धर्मे व्यवस्थिताःkṣātre dharme vyavasthitāḥв кшатрийской дхарме установлены; держатся в защите
सर्वाणि एतानि धर्माणिsarvāṇi etāni dharmāṇiвсе эти дхармы; все обязанности
क्षात्रे भरत सत्तमkṣātre bharata sattamaв кшатрийской, лучший Бхаратов; в долге царя
निराशिषः जीव लोकेnirāśiṣaḥ jīva lokeсвободные от ожиданий в мире живых; даже без желаний
क्षात्रे धर्मे व्यवस्थिताःkṣātre dharme vyavasthitāḥв кшатрийской дхарме утверждены; опираются на неё
अप्रत्यक्षम् बहु द्वारम्apratyakṣam bahu dvāramневидимую, многодверную; неочевидную
धर्मम् आश्रम वासिनाम्dharmam āśrama vāsināmдхарму обитателей ашрамов; укладов
प्ररूपयन्ति तत् भावम्prarūpayanti tat bhāvamобрисовывают её состояние; показывают сущность
आगमैः एव शाश्वतम्āgamaiḥ eva śāśvatamименно вечными преданиями; шастрами
अपरे वचनैः पुण्यैःapare vacanaiḥ puṇyaiḥдругие благими словами; святыми речами
वादिनः लोक निश्चयम्vādinaḥ loka niścayamговорящие решение мира; мнение людей
अनिश्चय ज्ञाः धर्माणाम्aniścaya jñāḥ dharmāṇāmзнающие неуверенность дхарм; не имеющие ясности
अदृष्टान्ते परे रताःadṛṣṭānte pare ratāḥв невидимом примере другие рады; заняты недоказанным
प्रत्यक्ष सुख भूयिष्ठम्pratyakṣa sukha bhūyiṣṭhamпреимущественно с явным счастьем; очевидно полезную
आत्म साक्षिकम् अच्छलम्ātma sākṣikam acchalamсамосвидетельную, не обманную; не ложную
सर्व लोक हितम् धर्मम्sarva loka hitam dharmamдхарму блага всех миров; всеобщую пользу
क्षत्रियेषु प्रतिष्ठितम्kṣatriyeṣu pratiṣṭhitamв кшатриях установленную; стоящую на защитниках
धर्म आश्रम व्यवसिनाम्dharma āśrama vyavasināmдля пребывающих в дхармах ашрамов; людей уклада
ब्राह्मणानाम् युधिष्ठिरbrāhmaṇānām yudhiṣṭhiraбрахманов, Юдхиштхира; дваждырождённых
यथा त्रयाणाम् वर्णानाम्yathā trayāṇām varṇānāmкак для трёх варн; остальных сословий
संख्यात उपश्रुतिः पुराsaṃkhyāta upaśrutiḥ purāисчисленное предание прежде; древнее наставление
राज धर्मेषु अनुपमाrāja dharmeṣu anupamāв царских дхармах несравненная; не имеющая равных
लोक्या सुचरितैः इहlokyā sucaritaiḥ ihaмирская, добрыми делами здесь; практически видимая
उदाहृतम् ते राज इन्द्रudāhṛtam te rāja indraпример приведён тебе, царь царей; рассказано
यथा विष्णुम् महा ओजसम्yathā viṣṇum mahā ojasamкак к Вишну великомощному; могучему
सर्व भूत ईश्वरम् देवम्sarva bhūta īśvaram devamбогу, владыке всех существ; Господу всего
प्रभुम् नारायणम् पुराprabhum nārāyaṇam purāвладыке Нараяне прежде; древнему Нараяне
जग्मुः सु बहवः शूराःjagmuḥ su bahavaḥ śūrāḥпришли очень многие герои; многие витязи
राजानः दण्ड नीतयेrājānaḥ daṇḍa nītayeцари ради данданити; ради науки наказания
एकैकम् आत्मनः कर्मekaikam ātmanaḥ karmaкаждое своё действие; свою обязанность
तुलयित्वा आश्रमे पुराtulayitvā āśrame purāвзвесив в ашраме прежде; сравнив с укладом
राजानः पर्युपातिष्ठन्rājānaḥ paryupātiṣṭhanцари служили вокруг; предстояли
दृष्टान्त वचने स्थिताःdṛṣṭānta vacane sthitāḥстоящие на слове примера; утвердившись в наставлении
साध्याः देवाः वसवः चsādhyāḥ devāḥ vasavaḥ caсадхьи, боги и Васу; небожители
अश्विनौ च रुद्राः चaśvinau ca rudrāḥ caи Ашвины, и Рудры; божественные сонмы
विश्वे मरुताम् गणाः चviśve marutām gaṇāḥ caВишведевы и сонмы Марутов; все боги
सृष्टाः पुरा आदि देवेनsṛṣṭāḥ purā ādi devenaсозданные прежде Первобогом; изначальным Господом
देवाः क्षात्रे धर्मेdevāḥ kṣātre dharmeбоги в кшатрийской дхарме; в долге защиты
वर्तयन्ते च सिद्धाःvartayante ca siddhāḥпребывают и совершенны; действуют
अत्र ते वर्तयिष्यामिatra te vartayiṣyāmiздесь тебе расскажу; теперь изложу
धर्मम् अर्थ विनिश्चयम्dharmam artha viniścayamдхарму с решением артхи; определение пользы
निर्मर्यादे वर्तमानेnirmaryāde vartamāneкогда без границ действовали; при распаде нормы
दानव एकायने कृतेdānava ekāyane kṛteкогда путь данавов стал единственным; демонический путь
बभूव राजा राज इन्द्रbabhūva rājā rāja indraбыл царь, царь царей; жил правитель
मान्धाता नाम वीर्यवान्māndhātā nāma vīryavānМандхатри по имени, могучий; доблестный
Литературный перевод

Бхишма сказал: «Пандава, дхармы четырёх ашрамов, дхармы рождений и даже порядки, следующие за хранителями мира, утверждены в кшатрийской дхарме. Лучший из Бхаратов, все эти дхармы, даже свободные от ожиданий в мире живых, стоят на кшатрийской дхарме. Дхарму обитателей ашрамов — невидимую и имеющую много входов — обрисовывают вечными преданиями. Другие, говоря благими словами о решении мира, не знают твёрдо дхарм и радуются недоказанному. Но дхарма, установленная в кшатриях, преимущественно даёт явное благо, сама свидетельствует о себе, не обманывает и служит благу всех миров. Для брахманов, пребывающих в дхармах ашрамов, и для трёх варн, Юдхиштхира, древнее предание говорит: несравненная, практически видимая через добрые дела опора находится в царских дхармах. Тебе уже приводился пример, как в древности к великомощному Вишну, владыке всех существ, Господу Нараяне, пришли многие героические цари ради данданити. Взвесив свои обязанности в ашраме, они служили ему, стоя на слове примера. Садхьи, Васу, Ашвины, Рудры, Вишведевы и сонмы Марутов, созданные Первобогом, также пребывают совершенными в кшатрийской дхарме. Теперь я расскажу тебе дхарму и определение артхи: когда нормы распались и путь данавов стал господствовать, жил могучий царь по имени Мандхатри».

Версия

67e9a70e8535 · опубликовано 20 июн. 2026 г., 18:08:19 UTC

Доступно наRU

Листайте стихи клавишами