Махабхарата
Обязанности в бедствии, оружие и истинный защитник12.79.34-43
10305 / 15823
Махабхарата · 12.79.34-43
Деванагари

युधिष्ठिर उवाच
अभ्युत्थिते दस्युबले क्षत्रार्थे वर्णसंकरे ॥
संप्रमूढेषु वर्णेषु यद्य् अन्यो ऽभिभवेद् बली ॥
ब्राह्मणो यदि वा वैश्यः शूद्रो वा राजसत्तम ॥
दस्युभ्यो ऽथ प्रजा रक्षेद् दण्डं धर्मेण धारयन् ॥
कार्यं कुर्यान् न वा कुर्यात् संवार्यो वा भवेन् न वा ॥
न स्म शस्त्रं ग्रहीतव्यम् अन्यत्र क्षत्रबन्धुतः ॥
भीष्म उवाच
अपारे यो भवेत् पारम् अप्लवे यः प्लवो भवेत् ॥
शूद्रो वा यदि वाप्य् अन्यः सर्वथा मानम् अर्हति ॥
यम् आश्रित्य नरा राजन् वर्तयेयुर् यथासुखम् ॥
अनाथाः पाल्यमाना वै दस्युभिः परिपीडिताः ॥
तम् एव पूजयेरंस् ते प्रीत्या स्वम् इव बान्धवम् ॥
महद् ध्य् अभीक्ष्णं कौरव्य कर्ता सन्मानम् अर्हति ॥
किम् उक्ष्णावहता कृत्यं किं धेन्वा चाप्य् अदुग्धया ॥
वन्ध्यया भार्यया को ऽर्थः को ऽर्थो राज्ञाप्य् अरक्षता ॥
यथा दारुमयो हस्ती यथा चर्ममयो मृगः ॥
यथा ह्य् अनेत्रः शकटः पथि क्षेत्रं यथोषरम् ॥
एवं ब्रह्मानधीयानं राजा यश् च न रक्षिता ॥
न वर्षति च यो मेघः सर्व एते निरर्थकाः ॥
नित्यं यस् तु सतो रक्षेद् असतश् च निबर्हयेत् ॥
स एव राजा कर्तव्यस् तेन सर्वम् इदं धृतम् ॥

Транслитерация (IAST)

yudhiṣṭhira uvāca
abhyutthite dasyubale kṣatrārthe varṇasaṃkare ||
saṃpramūḍheṣu varṇeṣu yady anyo 'bhibhaved balī ||
brāhmaṇo yadi vā vaiśyaḥ śūdro vā rājasattama ||
dasyubhyo 'tha prajā rakṣed daṇḍaṃ dharmeṇa dhārayan ||
kāryaṃ kuryān na vā kuryāt saṃvāryo vā bhaven na vā ||
na sma śastraṃ grahītavyam anyatra kṣatrabandhutaḥ ||
bhīṣma uvāca
apāre yo bhavet pāram aplave yaḥ plavo bhavet ||
śūdro vā yadi vāpy anyaḥ sarvathā mānam arhati ||
yam āśritya narā rājan vartayeyur yathāsukham ||
anāthāḥ pālyamānā vai dasyubhiḥ paripīḍitāḥ ||
tam eva pūjayeraṃs te prītyā svam iva bāndhavam ||
mahad dhy abhīkṣṇaṃ kauravya kartā sanmānam arhati ||
kim ukṣṇāvahatā kṛtyaṃ kiṃ dhenvā cāpy adugdhayā ||
vandhyayā bhāryayā ko 'rthaḥ ko 'rtho rājñāpy arakṣatā ||
yathā dārumayo hastī yathā carmamayo mṛgaḥ ||
yathā hy anetraḥ śakaṭaḥ pathi kṣetraṃ yathoṣaram ||
evaṃ brahmānadhīyānaṃ rājā yaś ca na rakṣitā ||
na varṣati ca yo meghaḥ sarva ete nirarthakāḥ ||
nityaṃ yas tu sato rakṣed asataś ca nibarhayet ||
sa eva rājā kartavyas tena sarvam idaṃ dhṛtam ||

Пословный перевод
СанскритIASTЗначение
युधिष्ठिर उवाचyudhiṣṭhira uvācaЮдхиштхира сказал; Юдхиштхира спросил
अभ्युत्थिते दस्यु बलेabhyutthite dasyu baleкогда поднялась сила разбойников; дасью
क्षत्र अर्थे वर्ण संकरेkṣatra arthe varṇa saṃkareпри нужде в кшатрии, смешении варн; хаосе
संप्रमूढेषु वर्णेषुsaṃpramūḍheṣu varṇeṣuкогда варны совершенно смущены; сбиты
यदि अन्यः अभिभवेत् बलीyadi anyaḥ abhibhavet balīесли другой сильный одолеет; возьмёт верх
ब्राह्मणः यदि वा वैश्यःbrāhmaṇaḥ yadi vā vaiśyaḥбрахман или вайшья; если
शूद्रः वा राज सत्तमśūdraḥ vā rāja sattamaили шудра, лучший царей; правителей
दस्युभ्यः अथ प्रजाः रक्षेत्dasyubhyaḥ atha prajāḥ rakṣetот разбойников тогда подданных защищает; народ
दण्डम् धर्मेण धारयन्daṇḍam dharmeṇa dhārayanжезл дхармой держа; наказание
कार्यम् कुर्यात् न वा कुर्यात्kāryam kuryāt na vā kuryātдело должен делать или нет; исполнять
संवार्यः वा भवेत् न वाsaṃvāryaḥ vā bhavet na vāдолжен быть остановлен или нет; удержан
न स्म शस्त्रम् ग्रहीतव्यम्na sma śastram grahītavyamне следует ведь оружие брать; вообще
अन्यत्र क्षत्र बन्धुतःanyatra kṣatra bandhutaḥкроме как родственником кшатриев; кшатрия
भीष्म उवाचbhīṣma uvācaБхишма сказал; Бхишма ответил
अपारे यः भवेत् पारम्apāre yaḥ bhavet pāramкто в беспредельном стал бы берегом; переправой
अप्लवे यः प्लवः भवेत्aplave yaḥ plavaḥ bhavetкто без плота стал бы плотом; спасением
शूद्रः वाśūdraḥ vāили шудра; если шудра
यदि वा अपि अन्यःyadi vā api anyaḥили даже другой; кто-либо иной
सर्वथा मानम् अर्हतिsarvathā mānam arhatiвсячески достоин почёта; уважения
यम् आश्रित्य नराः राजन्yam āśritya narāḥ rājanна кого опираясь люди, царь; полагаясь
वर्तयेयुः यथा सुखम्vartayeyuḥ yathā sukhamжили бы как удобно; счастливо
अनाथाः पाल्यमानाः वैanāthāḥ pālyamānāḥ vaiбеззащитные, будучи защищаемы; охраняемы
दस्युभिः परिपीडिताःdasyubhiḥ paripīḍitāḥразбойниками притесняемые; мучимые
तम् एव पूजयेरन् तेtam eva pūjayeran teего именно пусть почитали бы они; уважали
प्रीत्या स्वम् इव बान्धवम्prītyā svam iva bāndhavamс любовью как своего родственника; близкого
महत् हि अभीक्ष्णम् कौरव्यmahat hi abhīkṣṇam kauravyaведь великое часто, Кауравья; многократно
कर्ता सत् मानम् अर्हतिkartā sat mānam arhatiделающий достоин почёта добрых; уважения
किम् उक्ष्णा अवहता कृत्यम्kim ukṣṇā avahatā kṛtyamкакая польза от быка, не тянущего; негодного
किम् धेन्वा च अपि अदुग्धयाkim dhenvā ca api adugdhayāи какая от коровы недойной; без молока
वन्ध्यया भार्यया कः अर्थःvandhyayā bhāryayā kaḥ arthaḥкакой смысл в бесплодной жене; польза
कः अर्थः राज्ञा अपि अरक्षताkaḥ arthaḥ rājñā api arakṣatāкакой смысл в царе, не защищающем; польза
यथा दारु मयः हस्तीyathā dāru mayaḥ hastīкак деревянный слон; из дерева
यथा चर्म मयः मृगःyathā carma mayaḥ mṛgaḥкак кожаный зверь; чучело
यथा हि अनेत्रः शकटःyathā hi anetraḥ śakaṭaḥкак безглазая повозка; без проводника
पथि क्षेत्रम् यथा ऊषरम्pathi kṣetram yathā ūṣaramкак поле на пути, как солончак; бесплодное
एवम् ब्रह्म अनधीयानम्evam brahma anadhīyānamтак брахманство, не изучающее; Веду
राजा यः च न रक्षिताrājā yaḥ ca na rakṣitāи царь, который не защитник; не охраняет
न वर्षति च यः मेघःna varṣati ca yaḥ meghaḥи облако, которое не дождит; не проливает
सर्वे एते निरर्थकाःsarve ete nirarthakāḥвсе эти бесполезны; без смысла
नित्यम् यः तु सतः रक्षेत्nityam yaḥ tu sataḥ rakṣetкто же постоянно добрых защищает; праведных
असतः च निबर्हयेत्asataḥ ca nibarhayetи дурных подавляет; сдерживает
सः एव राजा कर्तव्यःsaḥ eva rājā kartavyaḥон именно должен быть сделан царём; признан
तेन सर्वम् इदम् धृतम्tena sarvam idam dhṛtamим всё это удержано; поддержано
Литературный перевод

Юдхиштхира сказал: «Когда поднялась сила разбойников, когда нужен кшатрий, варны смешаны и совершенно смущены, если какой-либо другой сильный человек — брахман, вайшья или шудра, лучший царей, — удерживая жезл по дхарме, защитит подданных от разбойников, должен ли он делать это дело или нет? Нужно ли его остановить или нет? Ведь оружие, кажется, не следует брать никому, кроме кшатра-бандху». Бхишма сказал: «Кто становится берегом в беспредельном и плотом там, где нет плота, будь он шудрой или кем-либо другим, тот всячески достоин почёта. Если люди, беззащитные и притесняемые разбойниками, опираясь на него, могут жить спокойно, они должны почитать его с любовью, как своего родственника. Кауравья, тот, кто постоянно совершает великое дело, достоин почёта добрых. Какая польза от быка, который не тянет? Какая польза от коровы, которая не даёт молока? Какой смысл в бесплодной жене? Какой смысл в царе, который не защищает? Как деревянный слон, как кожаный зверь, как повозка без глаз, как поле на дороге или бесплодный солончак, так бесполезны брахманство, которое не изучает Веду, царь, который не защищает, и облако, которое не проливает дождь. Того, кто постоянно защищает добрых и подавляет дурных, следует сделать царём; им удержано всё это».

Версия

d75e4bbcfad5 · опубликовано 20 июн. 2026 г., 18:58:42 UTC

Доступно наRU

Листайте стихи клавишами