केचनैतज् ज्योतिर्-अनीकं शिशुमार-संस्थानेन भगवतो वासुदेवस्य योग-धारणायाम् अनुवर्णयन्ति
यस्य पुच्छाग्रे ऽवाक्शिरसः कुण्डली-भूत-देहस्य ध्रुव उपकल्पितस् तस्य लाङ्गूले प्रजापतिर् अग्निर् इन्द्रो धर्म इति पुच्छ-मूले धाता विधाता च कट्यां सप्तर्षयः तस्य दक्षिणावर्त-कुण्डली-भूत-शरीरस्य यान्य् उदगयनानि दक्षिण-पार्श्वे तु नक्षत्राण्य् उपकल्पयन्ति दक्षिणायनानि तु सव्ये यथा शिशुमारस्य कुण्डला-भोग-सन्निवेशस्य पार्श्वयोर् उभयोर् अप्य् अवयवाः समसङ्ख्या भवन्ति पृष्ठे त्व् अजवीथी आकाश-गङ्गा चोदरतः
kecanaitaj jyotir-anīkaṃ śiśumāra-saṃsthānena bhagavato vāsudevasya yoga-dhāraṇāyām anuvarṇayanti
yasya pucchāgre 'vākśirasaḥ kuṇḍalī-bhūta-dehasya dhruva upakalpitas tasya lāṅgūle prajāpatir agnir indro dharma iti puccha-mūle dhātā vidhātā ca kaṭyāṃ saptarṣayaḥ tasya dakṣiṇāvarta-kuṇḍalī-bhūta-śarīrasya yāny udagayanāni dakṣiṇa-pārśve tu nakṣatrāṇy upakalpayanti dakṣiṇāyanāni tu savye yathā śiśumārasya kuṇḍalā-bhoga-sanniveśasya pārśvayor ubhayor apy avayavāḥ samasaṅkhyā bhavanti pṛṣṭhe tv ajavīthī ākāśa-gaṅgā codarataḥ
«Некоторые описывают это воинство светил в облике шишумары — ради сосредоточения на досточтимом Васудеве. У него голова опущена вниз, тело свито в кольцо, и на кончике хвоста устроен Дхрува; на хвосте его — Праджапати, Агни, Индра и Дхарма; у корня хвоста — Дхатри и Видхатри; на бёдрах — семеро мудрецов. У него, чьё тело свито кольцом вправо, созвездия северного пути помещают на правом боку, а южного — на левом; и как у шишумары, свитой кольцом, на обоих боках членов поровну, так и здесь. На спине — Аджавитхи, а на брюхе — небесная Ганга».
6ded98473a78 · published Aug 14, 2026, 4:00:00 PM UTC
Available inRUPage between verses with
Шишумара — речной дельфин, тот, что водится в Ганге. Не рыба и не чудище: обыкновенное животное, которое видели все, кто жил у реки. Звёздное небо получает облик знакомой твари.
Йога-дхаранаям — «при удержании сосредоточения». Сказано прямо, зачем всё это описание: не чтобы знать, где какая звезда, а чтобы было на чём держать ум. Небо превращается в подставку для внимания.
Кечана... ануварнаянти — «некоторые описывают». Оговорка честная: это один из способов, а не единственный.
Авак-ширасах — «с головою вниз». Небесный зверь висит головою книзу и хвостом кверху, и на кончике хвоста — Дхрува. Самое высокое в мире оказывается кончиком хвоста.