बाहोर् व्यसनिनस् तात हृतं राज्यम् अभूत् किल हेहयैस् तालजङ्घैश् च शकैः सार्धं विशां पते ॥
यवनाः पारदाश् चैव काम्बोजाः पह्लवास् खशाः एते ह्य् अपि गणाः पञ्च हेहयार्थे पराक्रमन् ॥
हृतराज्यस् तदा राजा स वै बाहुर् वनं ययौ पत्न्या चानुगतो दुःखी वने प्राणान् अवासृजत् ॥
पत्नी तु यादवी तस्य सगर्भा पृष्ठतो ऽन्वगात् सपत्न्या च गरस् तस्या दत्तः पूर्वम् अभूत् किल ॥
सा तु भर्तुश् चितां कृत्वा वने ताम् अभ्यरोहत और्वस् तां भार्गवस् तात कारुण्यात् समवारयत् ॥
तस्याश्रमे च तं गर्भं गरेणैव सहाच्युतम् व्यजायत महाबाहुं सगरं नाम पार्थिवम् ॥
और्वस् तु जातकर्मादी तस्य कृत्वा महात्मनः अध्याप्य वेदशास्त्राणि ततो ऽस्त्रं प्रत्यपादयत् आग्नेयं तं महाभागाम् अमरैर् अपि दुःसहम् ॥
स तेनास्त्रबलेनाजौ बलेन च समन्वितः हेहयान् निजघानाशु क्रुद्धो रुद्रः पशून् इव आजहार च लोकेषु कीर्तिं कीर्तिमतां वरः ॥
ततः शकान् स यवनान् काम्बोजान् पारदांस् तथा पह्लवांश् चैव निःशेषान् कर्तुं व्यवसितो नृपः ॥
ते वध्यमाना वीरेण सगरेण महात्मना वसिष्ठं शरणं गत्वा प्रणिपेतुर् मनीषिणम् ॥
वसिष्ठस् त्व् अथ तान् दृष्ट्वा समयेन महाद्युतिः सगरं वारयाम् आस तेषां दत्त्वाभयं तदा ॥
सगरः स्वां प्रतिज्ञां च गुरोर् वाक्यं निशम्य च धर्मं जघान तेषां वै वेषान्यात्वं चकार ह ॥
अर्धं शकानां शिरसो मुण्डयित्वा व्यसर्जयत् यवनानां शिरः सर्वं काम्बोजानां तथैव च ॥
पारदा मुक्तकेशास् तु पह्लवाः श्मश्रुधारिणः निःस्वाध्यायवषट्काराः कृतास् तेन महात्मना ॥
शका यवनकाम्बोजाः पारदाश् च विशां पते कोलिसर्पा माहिषका दर्वाश् चोलाः सकेरलाः ॥
सर्वे ते क्षत्रियास् तात धर्मस् तेषां निराकृतः वसिष्ठवचनाद् राजन् सगरेण महात्मना ॥
स धर्मविजयी राजा विजित्येमां वसुंधराम् अश्वं विचारयाम् आस वाजिमेधाय दीक्षितः ॥
तस्य चारयतः सो ऽश्वः समुद्रे पूर्वदक्षिणे वेलासमीपे ऽपहृतो भूमिं चैव प्रवेशितः स तं देशं तदा पुत्रैः खानयाम् आस पार्थिवः ॥
आसेदुस् ते ततस् तत्र खन्यमाने महार्णवे तम् आदिपुरुषं देवं हरिं कृष्णं प्रजापतिम् विष्णुं कपिलरूपेण स्वपन्तं पुरुषं तदा ॥
तस्य चक्षुःसमुत्थेन तेजसा प्रतिबुध्यतः दग्धाः सर्वे महाराज चत्वारस् त्व् अवशेषिताः ॥
बर्हकेतुः सुकेतुश् च तथा भारद्रथो नृपः शूरः पञ्चजनश् चैव तस्य वंशकरा नृपा ॥
प्रादाच् च तस्मै भगवान् हरिर् नारायणो वरम् अक्षयं वंशम् इक्ष्वाकोः कीर्तिं चाप्य् अनिवर्तिनीम् पुत्रं समुद्रं च विभुः स्वर्गे वासं तथाक्षयम् ॥
समुद्रश् चार्घ्यम् आदाय ववन्दे तं महीपतिम् सागरत्वं च लेभे स कर्मणा तेन तस्य ह ॥
तं चाश्वमेधिकं सो ऽश्वं समुद्राद् उपलब्धवान् आजहाराश्वमेधानां शतं स सुमहायशाः पुत्राणां च सहस्राणि षष्टिस् तस्येति नः श्रुतम् ॥
bāhor vyasaninas tāta hṛtaṃ rājyam abhūt kila hehayais tālajaṅghaiś ca śakaiḥ sārdhaṃ viśāṃ pate ||
yavanāḥ pāradāś caiva kāmbojāḥ pahlavās khaśāḥ ete hy api gaṇāḥ pañca hehayārthe parākraman ||
hṛtarājyas tadā rājā sa vai bāhur vanaṃ yayau patnyā cānugato duḥkhī vane prāṇān avāsṛjat ||
patnī tu yādavī tasya sagarbhā pṛṣṭhato 'nvagāt sapatnyā ca garas tasyā dattaḥ pūrvam abhūt kila ||
sā tu bhartuś citāṃ kṛtvā vane tām abhyarohata aurvas tāṃ bhārgavas tāta kāruṇyāt samavārayat ||
tasyāśrame ca taṃ garbhaṃ gareṇaiva sahācyutam vyajāyata mahābāhuṃ sagaraṃ nāma pārthivam ||
aurvas tu jātakarmādī tasya kṛtvā mahātmanaḥ adhyāpya vedaśāstrāṇi tato 'straṃ pratyapādayat āgneyaṃ taṃ mahābhāgām amarair api duḥsaham ||
sa tenāstrabalenājau balena ca samanvitaḥ hehayān nijaghānāśu kruddho rudraḥ paśūn iva ājahāra ca lokeṣu kīrtiṃ kīrtimatāṃ varaḥ ||
tataḥ śakān sa yavanān kāmbojān pāradāṃs tathā pahlavāṃś caiva niḥśeṣān kartuṃ vyavasito nṛpaḥ ||
te vadhyamānā vīreṇa sagareṇa mahātmanā vasiṣṭhaṃ śaraṇaṃ gatvā praṇipetur manīṣiṇam ||
vasiṣṭhas tv atha tān dṛṣṭvā samayena mahādyutiḥ sagaraṃ vārayām āsa teṣāṃ dattvābhayaṃ tadā ||
sagaraḥ svāṃ pratijñāṃ ca guror vākyaṃ niśamya ca dharmaṃ jaghāna teṣāṃ vai veṣānyātvaṃ cakāra ha ||
ardhaṃ śakānāṃ śiraso muṇḍayitvā vyasarjayat yavanānāṃ śiraḥ sarvaṃ kāmbojānāṃ tathaiva ca ||
pāradā muktakeśās tu pahlavāḥ śmaśrudhāriṇaḥ niḥsvādhyāyavaṣaṭkārāḥ kṛtās tena mahātmanā ||
śakā yavanakāmbojāḥ pāradāś ca viśāṃ pate kolisarpā māhiṣakā darvāś colāḥ sakeralāḥ ||
sarve te kṣatriyās tāta dharmas teṣāṃ nirākṛtaḥ vasiṣṭhavacanād rājan sagareṇa mahātmanā ||
sa dharmavijayī rājā vijityemāṃ vasuṃdharām aśvaṃ vicārayām āsa vājimedhāya dīkṣitaḥ ||
tasya cārayataḥ so 'śvaḥ samudre pūrvadakṣiṇe velāsamīpe 'pahṛto bhūmiṃ caiva praveśitaḥ sa taṃ deśaṃ tadā putraiḥ khānayām āsa pārthivaḥ ||
āsedus te tatas tatra khanyamāne mahārṇave tam ādipuruṣaṃ devaṃ hariṃ kṛṣṇaṃ prajāpatim viṣṇuṃ kapilarūpeṇa svapantaṃ puruṣaṃ tadā ||
tasya cakṣuḥsamutthena tejasā pratibudhyataḥ dagdhāḥ sarve mahārāja catvāras tv avaśeṣitāḥ ||
barhaketuḥ suketuś ca tathā bhāradratho nṛpaḥ śūraḥ pañcajanaś caiva tasya vaṃśakarā nṛpā ||
prādāc ca tasmai bhagavān harir nārāyaṇo varam akṣayaṃ vaṃśam ikṣvākoḥ kīrtiṃ cāpy anivartinīm putraṃ samudraṃ ca vibhuḥ svarge vāsaṃ tathākṣayam ||
samudraś cārghyam ādāya vavande taṃ mahīpatim sāgaratvaṃ ca lebhe sa karmaṇā tena tasya ha ||
taṃ cāśvamedhikaṃ so 'śvaṃ samudrād upalabdhavān ājahārāśvamedhānāṃ śataṃ sa sumahāyaśāḥ putrāṇāṃ ca sahasrāṇi ṣaṣṭis tasyeti naḥ śrutam ||
Вайшампаяна сказал: «О сын мой, у Баху, попавшего в беду, царство было отнято Хехаями, Таладжангхами и Шаками, о владыка народов. Яваны, Парады, Камбоджи, Пахлавы и Кхаши — эти пять племён тоже выступили ради Хехаев. Лишённый царства, царь Баху ушёл в лес и, скорбя, в сопровождении жены испустил там дух. Его жена Ядави, беременная, последовала за ним, хотя соперница прежде дала ей яд. Когда она сложила в лесу погребальный костёр мужа и взошла на него, Аурва, потомок Бхригу, из сострадания удержал её. В его ашраме она родила вместе с тем ядом великорукого царя по имени Сагара, о непоколебимый. Аурва совершил для великодушного Сагары обряды, начиная с рождения, обучил его Ведам и шастрам, а затем дал ему огненную астру, трудновыносимую даже для бессмертных. Наделённый силой этой астры и собственной мощью, разгневанный Сагара быстро истребил Хехаев, как Рудра скот, и лучший из славных добыл себе славу в мирах. Затем царь решил полностью уничтожить Шаков, Яванов, Камбоджей, Парад и Пахлавов. Поражаемые великодушным героем Сагарой, они пришли к Васиштхе как к прибежищу и пали ниц перед мудрецом. Великосияющий Васиштха увидел их, дал им защиту по условию и остановил Сагару. Услышав слово гуру и помня собственный обет, Сагара уничтожил их прежнюю дхарму и изменил их внешний вид. Шакам он выбрил половину головы и отпустил их; у Яванов и Камбоджей были выбриты головы целиком. Парады стали распущенноволосыми, Пахлавы — бородатыми; все они были лишены ведийского чтения и возгласа vaṣaṭ. Шаки, Яваны, Камбоджи, Парады, Колисарпы, Махишаки, Дарвы, Чолы и Кералы, о владыка народов, все были кшатриями, но их дхарма была устранена великодушным Сагарой по слову Васиштхи. Затем этот царь, побеждающий по дхарме, покорил землю и, приняв обет ашвамедхи, пустил жертвенного коня. Когда этот конь странствовал у юго-восточного океана, его похитили возле берега и увели в землю; тогда земной владыка велел сыновьям раскапывать эту область. Когда они рыли великий океан, они пришли туда и увидели изначального Пурушу, Бога Хари Кришну, Праджапати — Вишну в образе Капилы, спящего тогда как Пуруша. Когда Он пробудился, сиянием, возникшим из Его глаза, все были сожжены, о великий царь, и только четверо остались: Бархакету, Сукету, царь Бхарадратха, Шура и Панчаджана — владыки, продолжившие его род. Бхагаван Хари Нараяна даровал ему благословение: нетленный род Икшваку, неотступную славу, сына, океан и вечное пребывание на небе. Океан, взяв аргхью, поклонился этому земному владыке и из-за того его деяния получил имя Сагара. Найдя в океане жертвенного коня ашвамедхи, великославный Сагара совершил сотню ашвамедх; мы слышали, что его сыновей было шестьдесят тысяч».
da9ba4e6d329 · published Jun 22, 2026, 3:30:36 AM UTC
Available inRUPage between verses with
История Сагары соединяет царскую силу, защиту мудреца и границу наказания. Васиштха не даёт царю уничтожить народы полностью, но их дхармический статус меняется. Затем та же царская мощь приводит к ашвамедхе и встрече с Вишну-Капилой, где гордость сыновей сгорает перед божественным присутствием.