Harivamsa
Войско богов собираетсяHV 34.31-47
186 / 607
Harivamsa · HV 34.31-47
Devanāgarī

मरुतो देवगन्धर्वा विद्याधरगणैः सह चिक्रीडुर् असिभिः शुभ्रैर् निर्मुक्तैर् इव पन्नगैः ॥
सृजन्तः सर्पपतयस् तीव्रं रोषमयं विषम् शरभूताः सुरेन्द्राणां चेरुर् व्यात्तमुखा दिवि ॥
पर्वतास् तु शिलाशृङ्गैः शतशाखैश् च पादपैः उपतस्थुः सुरगणान् प्रहर्तुं दानवं बलम् ॥
यः स देवो हृषीकेशः पद्मनाभस् त्रिविक्रमः कृष्णवर्त्मा युगान्ताभो विश्वस्य जगतः प्रभुः ॥
समुद्रयोनिर् मधुहा हव्यभुक् क्रतुसत्कृतः भूम्यापोव्योमभूतात्मा स्यामः शान्तिकरो ऽरिहा ॥
सो ऽर्कम् अग्नाव् इवोद्यन्तम् उद्यम्योत्तमतेजसम् अरिघ्नम् असुरानीके चक्रं चक्रगदाधरः सपरीवेषम् उद्यन्तं सवितुर् मण्डलं यथा ॥
सव्येनालम्ब्य महतीं सर्वासुरविनाशिनीम् करेण कालीं वपुषा शत्रुकालप्रदां गदाम् ॥
शेषैर् भुजैः प्रदीप्तानि भुजगारिध्वजः प्रभुः दधारायुधजातानि शार्ङ्गादीनि महायशाः ॥
स कश्यपस्यात्मभुवं द्विजं भुजगभोजनम् पवनाधिकसंपातं गगनक्षोभणं खगम् ॥
भुजगेन्द्रेण वदने निविष्टेन विराजितम् अमृतारम्भनिर्मुक्तं मन्दराद्रिम् इवोच्छ्रितम् ॥
देवासुरविमर्देषु शतशो दृष्टविक्रमम् महेन्द्रेणामृतस्यार्थे वज्रेण कृतलक्षणम् ॥
शिखिनं चूडिनं चैव तप्तकुण्डलभूषणम् विचित्रपत्रवसनं धातुमन्तम् इवाचलम् ॥
स्फीतक्रोडावलम्बेन शीतांशुसमतेजसा भोगिभोगावसक्तेन मणिरत्नेन भास्वता ॥
पक्षाभ्यां चारुपत्राभ्याम् आवृत्य दिवि लीलया युगान्ते सेन्द्रचापाभ्यां तोयदाभ्याम् इवाम्बरम् ॥
नीललोहितपीताभिः पताकाभिर् अलंकृतम् केतुवेषप्रतिच्छन्नं महाकायनिकेतनम् ॥
अरुणावरजं श्रीमान् आरुरोह रणे हरिः सुपर्णः स्वेन वपुषा सुपर्णं खेचरोत्तमम् ॥
तम् अन्वयुर् देवगणा मुनयश् च समाहिताः गीर्भिः परममन्त्राभिस् तुष्टुवुश् च गदाधरम् ॥

Transliteration (IAST)

maruto devagandharvā vidyādharagaṇaiḥ saha cikrīḍur asibhiḥ śubhrair nirmuktair iva pannagaiḥ ||
sṛjantaḥ sarpapatayas tīvraṃ roṣamayaṃ viṣam śarabhūtāḥ surendrāṇāṃ cerur vyāttamukhā divi ||
parvatās tu śilāśṛṅgaiḥ śataśākhaiś ca pādapaiḥ upatasthuḥ suragaṇān prahartuṃ dānavaṃ balam ||
yaḥ sa devo hṛṣīkeśaḥ padmanābhas trivikramaḥ kṛṣṇavartmā yugāntābho viśvasya jagataḥ prabhuḥ ||
samudrayonir madhuhā havyabhuk kratusatkṛtaḥ bhūmyāpovyomabhūtātmā syāmaḥ śāntikaro 'rihā ||
so 'rkam agnāv ivodyantam udyamyottamatejasam arighnam asurānīke cakraṃ cakragadādharaḥ saparīveṣam udyantaṃ savitur maṇḍalaṃ yathā ||
savyenālambya mahatīṃ sarvāsuravināśinīm kareṇa kālīṃ vapuṣā śatrukālapradāṃ gadām ||
śeṣair bhujaiḥ pradīptāni bhujagāridhvajaḥ prabhuḥ dadhārāyudhajātāni śārṅgādīni mahāyaśāḥ ||
sa kaśyapasyātmabhuvaṃ dvijaṃ bhujagabhojanam pavanādhikasaṃpātaṃ gaganakṣobhaṇaṃ khagam ||
bhujagendreṇa vadane niviṣṭena virājitam amṛtārambhanirmuktaṃ mandarādrim ivocchritam ||
devāsuravimardeṣu śataśo dṛṣṭavikramam mahendreṇāmṛtasyārthe vajreṇa kṛtalakṣaṇam ||
śikhinaṃ cūḍinaṃ caiva taptakuṇḍalabhūṣaṇam vicitrapatravasanaṃ dhātumantam ivācalam ||
sphītakroḍāvalambena śītāṃśusamatejasā bhogibhogāvasaktena maṇiratnena bhāsvatā ||
pakṣābhyāṃ cārupatrābhyām āvṛtya divi līlayā yugānte sendracāpābhyāṃ toyadābhyām ivāmbaram ||
nīlalohitapītābhiḥ patākābhir alaṃkṛtam ketuveṣapraticchannaṃ mahākāyaniketanam ||
aruṇāvarajaṃ śrīmān āruroha raṇe hariḥ suparṇaḥ svena vapuṣā suparṇaṃ khecarottamam ||
tam anvayur devagaṇā munayaś ca samāhitāḥ gīrbhiḥ paramamantrābhis tuṣṭuvuś ca gadādharam ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
मरुतो देवगन्धर्वाmaruto devagandharvāМаруты, боги и гандхарвы; Маруты с божественными гандхарвами
विद्याधरगणैः सहvidyādharagaṇaiḥ sahaвместе с сонмами видьядхаров; со множествами видьядхаров
चिक्रीडुर् असिभिः शुभ्रैर्cikrīḍur asibhiḥ śubhrairиграли светлыми мечами; забавлялись блестящими клинками
निर्मुक्तैर् इव पन्नगैःnirmuktair iva pannagaiḥсловно выпущенными змеями; как освобождёнными нагами
सृजन्तः सर्पपतयस्sṛjantaḥ sarpapatayasвыпуская, владыки змей; змеиные цари, источая
तीव्रं रोषमयं विषम्tīvraṃ roṣamayaṃ viṣamострый, гневом наполненный яд; жгучий яд, состоящий из гнева
शरभूताः सुरेन्द्राणांśarabhūtāḥ surendrāṇāṃстав стрелами владык богов; как стрелы царей девов
चेरुर् व्यात्तमुखा दिविcerur vyāttamukhā diviдвигались в небе с раскрытыми пастями; летали по небу с разинутыми ртами
पर्वतास् तु शिलाशृङ्गैःparvatās tu śilāśṛṅgaiḥгоры же каменными вершинами; а горы со скальными пиками
शतशाखैश् च पादपैःśataśākhaiś ca pādapaiḥи деревьями со сотней ветвей; и стволами с сотнями ветвей
उपतस्थुः सुरगणान्upatasthuḥ suragaṇānподошли к сонмам богов; приблизились к рядам девов
प्रहर्तुं दानवं बलम्prahartuṃ dānavaṃ balamчтобы ударить войско данавов; для поражения демонической силы
यः स देवो हृषीकेशःyaḥ sa devo hṛṣīkeśaḥтот бог Хришикеша; этот Господь Хришикеша
पद्मनाभस् त्रिविक्रमःpadmanābhas trivikramaḥПадманабха, Тривикрама; лотосопупый Тривикрама
कृष्णवर्त्मा युगान्ताभोkṛṣṇavartmā yugāntābhoс тёмным путём, подобный концу юги; чернопламенный, похожий на конец эпохи
विश्वस्य जगतः प्रभुःviśvasya jagataḥ prabhuḥвладыка всего мира; господин всей вселенной
समुद्रयोनिर् मधुहाsamudrayonir madhuhāимеющий океан как лоно, убийца Мадху; рождённый из океана, губитель Мадху
हव्यभुक् क्रतुसत्कृतःhavyabhuk kratusatkṛtaḥпожиратель хави, почитаемый жертвами; принимающий жертвы, чествуемый обрядами
भूम्यापोव्योमभूतात्माbhūmyāpovyomabhūtātmāчья природа земля, вода и небо; состоящий из земли, воды и пространства
स्यामः शान्तिकरो ऽरिहाsyāmaḥ śāntikaro 'rihāтёмный, приносящий мир, врагоубийца; смуглый умиротворитель и губитель врагов
सो ऽर्कम् अग्नाव् इवोद्यन्तम्so 'rkam agnāv ivodyantamон, как солнце, восходящее в огне; словно Солнце, поднимающееся в пламени
उद्यम्योत्तमतेजसम्udyamyottamatejasamподняв высшего сияния; вознеся обладающий высшим блеском
अरिघ्नम् असुरानीकेarighnam asurānīkeв войске асуров врагоубийственное; поражающее врагов в асурском войске
चक्रं चक्रगदाधरःcakraṃ cakragadādharaḥдиск — держатель диска и палицы; чакру — владыка чакры и булавы
सपरीवेषम् उद्यन्तंsaparīveṣam udyantaṃвосходящий с ореолом; поднимающийся с сияющим кругом
सवितुर् मण्डलं यथाsavitur maṇḍalaṃ yathāсловно диск солнца; как круг Савитара
सव्येनालम्ब्य महतींsavyenālambya mahatīṃлевой рукой взяв большую; слева удерживая великую
सर्वासुरविनाशिनीम्sarvāsuravināśinīmуничтожающую всех асуров; губительницу всех демонов
करेण कालीं वपुषाkareṇa kālīṃ vapuṣāрукой чёрную телом; в руке тёмную обликом
शत्रुकालप्रदां गदाम्śatrukālapradāṃ gadāmпалицу, дающую врагам смерть; булаву, несущую противникам гибель
शेषैर् भुजैः प्रदीप्तानिśeṣair bhujaiḥ pradīptāniостальными руками сияющие; прочими руками пламенеющие
भुजगारिध्वजः प्रभुःbhujagāridhvajaḥ prabhuḥвладыка со знаменем врага змей; Господь, чей стяг — враг змей
दधारायुधजातानिdadhārāyudhajātāniдержал роды оружия; нес множество вооружений
शार्ङ्गादीनि महायशाःśārṅgādīni mahāyaśāḥначиная с Шарнги, великославный; Шарнгу и прочие, великий славой
स कश्यपस्यात्मभुवंsa kaśyapasyātmabhuvaṃон, рождённого от Кашьяпы; того, сына Кашьяпы
द्विजं भुजगभोजनम्dvijaṃ bhujagabhojanamдваждырождённого, едящего змей; птицу, питающуюся змеями
पवनाधिकसंपातंpavanādhikasaṃpātaṃс падением быстрее ветра; стремительно летящего быстрее воздуха
गगनक्षोभणं खगम्gaganakṣobhaṇaṃ khagamптицу, сотрясающую небо; небесного летуна, тревожащего простор
भुजगेन्द्रेण वदनेbhujagendreṇa vadaneв пасти царём змей; с владыкой змей во рту
निविष्टेन विराजितम्niviṣṭena virājitamвошедшим, сияющего; сияющего от вошедшего туда
अमृतारम्भनिर्मुक्तंamṛtārambhanirmuktaṃосвобождённого при начале амриты; выпущенного при добывании нектара
मन्दराद्रिम् इवोच्छ्रितम्mandarādrim ivocchritamвозвышенного словно гора Мандара; поднятого как Мандара
देवासुरविमर्देषुdevāsuravimardeṣuв сокрушениях богов и асуров; в битвах девов и асуров
शतशो दृष्टविक्रमम्śataśo dṛṣṭavikramamсотни раз видевшего доблесть; чья мощь сотни раз была видна
महेन्द्रेणामृतस्यार्थेmahendreṇāmṛtasyārtheМахендрой ради амриты; Индрой ради нектара
वज्रेण कृतलक्षणम्vajreṇa kṛtalakṣaṇamотмеченного ваджрой; имеющего знак от молнии
शिखिनं चूडिनं चैवśikhinaṃ cūḍinaṃ caivaпернатого и хохлатого; с гребнем и хохлом
तप्तकुण्डलभूषणम्taptakuṇḍalabhūṣaṇamукрашенного раскалёнными серьгами; с пылающими серьгами
विचित्रपत्रवसनंvicitrapatravasanaṃодетого в пёстрые перья; с разноцветными крыльями как одеждой
धातुमन्तम् इवाचलम्dhātumantam ivācalamсловно гора с минералами; как скала, богатая рудами
स्फीतक्रोडावलम्बेनsphītakroḍāvalambenaсвисающим с широкого бока; ниспадающим вдоль могучей груди
शीतांशुसमतेजसाśītāṃśusamatejasāравным блеском холодному лучу; сиянием подобным луне
भोगिभोगावसक्तेनbhogibhogāvasaktenaсвязанного кольцами змея; оплетённого змеиными витками
मणिरत्नेन भास्वताmaṇiratnena bhāsvatāсияющим драгоценным камнем; блистающим самоцветом
पक्षाभ्यां चारुपत्राभ्याम्pakṣābhyāṃ cārupatrābhyāmдвумя крыльями с прекрасными перьями; краснопёрыми крыльями
आवृत्य दिवि लीलयाāvṛtya divi līlayāпокрыв в небе игрой; легко закрывая небо
युगान्ते सेन्द्रचापाभ्यांyugānte sendracāpābhyāṃв конце юги с двумя радугами Индры; на исходе эпохи с двумя небесными луками
तोयदाभ्याम् इवाम्बरम्toyadābhyām ivāmbaramсловно небо двумя тучами; как небосвод с двумя облаками
नीललोहितपीताभिःnīlalohitapītābhiḥсиними, красными и жёлтыми; голубыми, алыми и золотыми
पताकाभिर् अलंकृतम्patākābhir alaṃkṛtamзнамёнами украшенного; украшенного флагами
केतुवेषप्रतिच्छन्नंketuveṣapraticchannaṃпокрытого видом знамени; скрытого обликом стяга
महाकायनिकेतनम्mahākāyaniketanamобитель великого тела; вместилище огромного тела
अरुणावरजं श्रीमान्aruṇāvarajaṃ śrīmānмладшего брата Аруны, славный; прекрасный младший брат Аруны
आरुरोह रणे हरिःāruroha raṇe hariḥХари взошёл в битве; Хари поднялся в сражении
सुपर्णः स्वेन वपुषाsuparṇaḥ svena vapuṣāСупарна своим телом; Гаруда собственным обликом
सुपर्णं खेचरोत्तमम्suparṇaṃ khecarottamamпревосходную птицу, лучшую летунью; Супарну, лучшего из небесных
तम् अन्वयुर् देवगणाtam anvayur devagaṇāза ним последовали сонмы богов; его сопровождали ряды девов
मुनयश् च समाहिताःmunayaś ca samāhitāḥи сосредоточенные муни; и собранные умом мудрецы
गीर्भिः परममन्त्राभिस्gīrbhiḥ paramamantrābhisречами высших мантр; словами превосходных заклинаний
तुष्टुवुश् च गदाधरम्tuṣṭuvuś ca gadādharamи восхваляли Гададхару; прославляли держателя булавы
Translation

Маруты, божественные гандхарвы и сонмы видьядхаров играли светлыми мечами, словно выпущенными змеями. Змеиные владыки, источая жгучий яд гнева, стали стрелами владык богов и летали по небу с раскрытыми пастями. Горы со скальными пиками и деревьями о сотнях ветвей приблизились к сонмам богов, чтобы поразить войско данавов. Тогда Господь Хришикеша, Падманабха, Тривикрама, владыка всей вселенной, тёмнопламенный и подобный концу юги, рождённый из океана, убийца Мадху, принимающий хави и почитаемый жертвами, чья природа — земля, вода и небо, смуглый умиротворитель и губитель врагов, поднял диск высшего сияния: в войске асуров он был врагоубийственным, восходил с ореолом, словно солнечный круг, подобный солнцу, поднимающемуся в огне. Левой рукой он взял великую палицу, уничтожающую всех асуров, тёмную обликом и несущую врагам гибель; остальными руками Господь со знаменем врага змей держал сияющие оружия, начиная с Шарнги. Он взошёл на птицу, рождённую от Кашьяпы, дваждырождённую пожирательницу змей, летящую быстрее ветра и сотрясающую небо: она сияла с царём змей во рту, была высокой как Мандара, выпущенная при добывании амриты, сотни раз проявляла доблесть в битвах богов и асуров и была отмечена ваджрой Махендры ради амриты. Пернатая, хохлатая, украшенная раскалёнными серьгами и пёстрыми крыльями, она была как гора, богатая рудами; с широкой грудью, сиянием как у луны, оплетённая змеиными кольцами и блистающим самоцветом, она легко закрывала в небе своими прекрасными крыльями пространство, словно небо в конце юги между двумя тучами и двумя радугами Индры. Украшенная синими, красными и жёлтыми знамёнами, скрытая обликом стяга, обитель огромного тела, эта Супарна своим собственным обликом была лучшей из небесных птиц; на неё в битве взошёл славный Хари, младший брат Аруны. За ним последовали сонмы богов и сосредоточенные муни, высшими мантрами восхваляя Гададхару.

Version

801dcfb0134d · published Jun 22, 2026, 3:30:56 AM UTC

Available inRU

Page between verses with