Mahabharata 3.72.8-16

Devanāgarī

बाहुक उवाच
श्रुतः स्वयंवरो राज्ञा कौसल्येन यशस्विना ॥
द्वितीयो दमयन्त्या वै श्वोभूत इति भामिनि ॥
श्रुत्वा तं प्रस्थितो राजा शतयोजनयायिभिः ॥
हयैर् वातजवैर् मुख्यैर् अहम् अस्य च सारथिः ॥
केशिन्य् उवाच
अथ यो ऽसौ तृतीयो वः स कुतः कस्य वा पुनः ॥
त्वं च कस्य कथं चेदं त्वयि कर्म समाहितम् ॥
बाहुक उवाच
पुण्यश्लोकस्य वै सूतो वार्ष्णेय इति विश्रुतः ॥
स नले विद्रुते भद्रे भाङ्गस्वरिम् उपस्थितः ॥
अहम् अप्य् अश्वकुशलः सूदत्वे च सुनिष्ठितः ॥
ऋतुपर्णेन सारथ्ये भोजने च वृतः स्वयम् ॥
केशिन्य् उवाच
अथ जानाति वार्ष्णेयः क्व नु राजा नलो गतः ॥
कथं चित् त्वयि वैतेन कथितं स्यात् तु बाहुक ॥
बाहुक उवाच
इहैव पुत्रौ निक्षिप्य नलस्याशुभकर्मणः ॥
गतस् ततो यथाकामं नैष जानाति नैषधम् ॥
न चान्यः पुरुषः कश् चिन् नलं वेत्ति यशस्विनि ॥
गूढश् चरति लोके ऽस्मिन् नष्टरूपो महीपतिः ॥
आत्मैव हि नलं वेत्ति या चास्य तदनन्तरा ॥
न हि वै तानि लिङ्गानि नलं शंसन्ति कर्हि चित् ॥

Transliteration (IAST)

bāhuka uvāca
śrutaḥ svayaṃvaro rājñā kausalyena yaśasvinā ||
dvitīyo damayantyā vai śvobhūta iti bhāmini ||
śrutvā taṃ prasthito rājā śatayojanayāyibhiḥ ||
hayair vātajavair mukhyair aham asya ca sārathiḥ ||
keśiny uvāca
atha yo 'sau tṛtīyo vaḥ sa kutaḥ kasya vā punaḥ ||
tvaṃ ca kasya kathaṃ cedaṃ tvayi karma samāhitam ||
bāhuka uvāca
puṇyaślokasya vai sūto vārṣṇeya iti viśrutaḥ ||
sa nale vidrute bhadre bhāṅgasvarim upasthitaḥ ||
aham apy aśvakuśalaḥ sūdatve ca suniṣṭhitaḥ ||
ṛtuparṇena sārathye bhojane ca vṛtaḥ svayam ||
keśiny uvāca
atha jānāti vārṣṇeyaḥ kva nu rājā nalo gataḥ ||
kathaṃ cit tvayi vaitena kathitaṃ syāt tu bāhuka ||
bāhuka uvāca
ihaiva putrau nikṣipya nalasyāśubhakarmaṇaḥ ||
gatas tato yathākāmaṃ naiṣa jānāti naiṣadham ||
na cānyaḥ puruṣaḥ kaś cin nalaṃ vetti yaśasvini ||
gūḍhaś carati loke 'smin naṣṭarūpo mahīpatiḥ ||
ātmaiva hi nalaṃ vetti yā cāsya tadanantarā ||
na hi vai tāni liṅgāni nalaṃ śaṃsanti karhi cit ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

बाहुक उवाच श्रुतः स्वयंवरो राज्ञा कौसल्येन यशस्विना ॥ द्वितीयो दमयन्त्या वै श्वोभूत इति भामिनि ॥ श्रुत्वा तं प्रस्थितो राजा शतयोजनयायिभिः ॥ हयैर् वातजवैर् मुख्यैर् अहम् अस्य च सारथिः ॥ केशिन्य् उवाच अथ यो ऽसौ तृतीयो वः स कुतः कस्य वा पुनः ॥ त्वं च कस्य कथं चेदं त्वयि कर्म समाहितम् ॥ बाहुक उवाच पुण्यश्लोकस्य वै सूतो वार्ष्णेय इति विश्रुतः ॥ स नले विद्रुते भद्रे भाङ्गस्वरिम् उपस्थितः ॥ अहम् अप्य् अश्वकुशलः सूदत्वे च सुनिष्ठितः ॥ ऋतुपर्णेन सारथ्ये भोजने च वृतः स्वयम् ॥ केशिन्य् उवाच अथ जानाति वार्ष्णेयः क्व नु राजा नलो गतः ॥ कथं चित् त्वयि वैतेन कथितं स्यात् तु बाहुक ॥ बाहुक उवाच इहैव पुत्रौ निक्षिप्य नलस्याशुभकर्मणः ॥ गतस् ततो यथाकामं नैष जानाति नैषधम् ॥ न चान्यः पुरुषः कश् चिन् नलं वेत्ति यशस्विनि ॥ गूढश् चरति लोके ऽस्मिन् नष्टरूपो महीपतिः ॥ आत्मैव हि नलं वेत्ति या चास्य तदनन्तरा ॥ न हि वै तानि लिङ्गानि नलं शंसन्ति कर्हि चित् ॥bāhuka uvāca śrutaḥ svayaṃvaro rājñā kausalyena yaśasvinā || dvitīyo damayantyā vai śvobhūta iti bhāmini || śrutvā taṃ prasthito rājā śatayojanayāyibhiḥ || hayair vātajavair mukhyair aham asya ca sārathiḥ || keśiny uvāca atha yo 'sau tṛtīyo vaḥ sa kutaḥ kasya vā punaḥ || tvaṃ ca kasya kathaṃ cedaṃ tvayi karma samāhitam || bāhuka uvāca puṇyaślokasya vai sūto vārṣṇeya iti viśrutaḥ || sa nale vidrute bhadre bhāṅgasvarim upasthitaḥ || aham apy aśvakuśalaḥ sūdatve ca suniṣṭhitaḥ || ṛtuparṇena sārathye bhojane ca vṛtaḥ svayam || keśiny uvāca atha jānāti vārṣṇeyaḥ kva nu rājā nalo gataḥ || kathaṃ cit tvayi vaitena kathitaṃ syāt tu bāhuka || bāhuka uvāca ihaiva putrau nikṣipya nalasyāśubhakarmaṇaḥ || gatas tato yathākāmaṃ naiṣa jānāti naiṣadham || na cānyaḥ puruṣaḥ kaś cin nalaṃ vetti yaśasvini || gūḍhaś carati loke 'smin naṣṭarūpo mahīpatiḥ || ātmaiva hi nalaṃ vetti yā cāsya tadanantarā || na hi vai tāni liṅgāni nalaṃ śaṃsanti karhi cit ||Бахука отвечает Кешини, что Ритупарна приехал, услышав о второй сваямваре Дамаянти; Варшнея был возничим Пуньяшлоки и после исчезновения Налы служит Ритупарне, а сам Бахука искусен в конях и пище; Нала скрыто ходит в мире, и узнать его может только он сам и та, кто сразу после него.

Translation

Кешини сказала: «Привет тебе, лучший человек. Дамаянти велит тебе выслушать её слово: когда вы выехали и зачем прибыли?» Бахука ответил: «Славный царь Косалы услышал, что завтра будет вторая сваямвара Дамаянти, и отправился сюда на лучших конях, быстрых как ветер, способных пройти сто йоджан. Я его возничий». Кешини спросила: «А третий с вами откуда? Чей он? И как это дело оказалось поручено тебе?» Бахука сказал: «Это Варшнея, известный возничий Пуньяшлоки. Когда Нала исчез, он пришёл к Бхангасвари. Я же искусен в конях и хорошо знаю поварское дело; сам Ритупарна выбрал меня возничим и поваром». Кешини спросила: «Знает ли Варшнея, куда ушёл царь Нала? Может быть, он говорил тебе?» Бахука ответил: «Оставив здесь детей Налы, он ушёл куда хотел; Нишадху он не знает. И никто иной не знает Налу, славная: царь ходит в мире скрыто, потеряв облик. Налу знает только он сам и та, кто сразу после него; признаки уже никогда не выдают его».

Commentary

Последние слова Бахуки слишком точны: он говорит о скрытом Нале изнутри. Дамаянти через Кешини касается самой тайны его преображения.

Version

5ad657aa4726 · published Jun 18, 2026, 4:44:20 AM UTC