Mahabharata 3.72.1-7

Devanāgarī

दमयन्त्य् उवाच
गच्छ केशिनि जानीहि क एष रथवाहकः ॥
उपविष्टो रथोपस्थे विकृतो ह्रस्वबाहुकः ॥
अभ्येत्य कुशलं भद्रे मृदुपूर्वं समाहिता ॥
पृच्छेथाः पुरुषं ह्य् एनं यथातत्त्वम् अनिन्दिते ॥
अत्र मे महती शङ्का भवेद् एष नलो नृपः ॥
तथा च मे मनस्तुष्टिर् हृदयस्य च निर्वृतिः ॥
ब्रूयाश् चैनं कथान्ते त्वं पर्णादवचनं यथा ॥
प्रतिवाक्यं च सुश्रोणि बुध्येथास् त्वम् अनिन्दिते ॥
बृहदश्व उवाच
एवं समाहिता गत्वा दूती बाहुकम् अब्रवीत् ॥
दमयन्त्य् अपि कल्याणी प्रासादस्थान्ववैक्षत ॥
केशिन्य् उवाच
स्वागतं ते मनुष्येन्द्र कुशलं ते ब्रवीम्य् अहम् ॥
दमयन्त्या वचः साधु निबोध पुरुषर्षभ ॥
कदा वै प्रस्थिता यूयं किमर्थम् इह चागताः ॥
तत् त्वं ब्रूहि यथान्यायं वैदर्भी श्रोतुम् इच्छति ॥

Transliteration (IAST)

damayanty uvāca
gaccha keśini jānīhi ka eṣa rathavāhakaḥ ||
upaviṣṭo rathopasthe vikṛto hrasvabāhukaḥ ||
abhyetya kuśalaṃ bhadre mṛdupūrvaṃ samāhitā ||
pṛcchethāḥ puruṣaṃ hy enaṃ yathātattvam anindite ||
atra me mahatī śaṅkā bhaved eṣa nalo nṛpaḥ ||
tathā ca me manastuṣṭir hṛdayasya ca nirvṛtiḥ ||
brūyāś cainaṃ kathānte tvaṃ parṇādavacanaṃ yathā ||
prativākyaṃ ca suśroṇi budhyethās tvam anindite ||
bṛhadaśva uvāca
evaṃ samāhitā gatvā dūtī bāhukam abravīt ||
damayanty api kalyāṇī prāsādasthānvavaikṣata ||
keśiny uvāca
svāgataṃ te manuṣyendra kuśalaṃ te bravīmy aham ||
damayantyā vacaḥ sādhu nibodha puruṣarṣabha ||
kadā vai prasthitā yūyaṃ kimartham iha cāgatāḥ ||
tat tvaṃ brūhi yathānyāyaṃ vaidarbhī śrotum icchati ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

दमयन्त्य् उवाच गच्छ केशिनि जानीहि क एष रथवाहकः ॥ उपविष्टो रथोपस्थे विकृतो ह्रस्वबाहुकः ॥ अभ्येत्य कुशलं भद्रे मृदुपूर्वं समाहिता ॥ पृच्छेथाः पुरुषं ह्य् एनं यथातत्त्वम् अनिन्दिते ॥ अत्र मे महती शङ्का भवेद् एष नलो नृपः ॥ तथा च मे मनस्तुष्टिर् हृदयस्य च निर्वृतिः ॥ ब्रूयाश् चैनं कथान्ते त्वं पर्णादवचनं यथा ॥ प्रतिवाक्यं च सुश्रोणि बुध्येथास् त्वम् अनिन्दिते ॥ बृहदश्व उवाच एवं समाहिता गत्वा दूती बाहुकम् अब्रवीत् ॥ दमयन्त्य् अपि कल्याणी प्रासादस्थान्ववैक्षत ॥ केशिन्य् उवाच स्वागतं ते मनुष्येन्द्र कुशलं ते ब्रवीम्य् अहम् ॥ दमयन्त्या वचः साधु निबोध पुरुषर्षभ ॥ कदा वै प्रस्थिता यूयं किमर्थम् इह चागताः ॥ तत् त्वं ब्रूहि यथान्यायं वैदर्भी श्रोतुम् इच्छति ॥damayanty uvāca gaccha keśini jānīhi ka eṣa rathavāhakaḥ || upaviṣṭo rathopasthe vikṛto hrasvabāhukaḥ || abhyetya kuśalaṃ bhadre mṛdupūrvaṃ samāhitā || pṛcchethāḥ puruṣaṃ hy enaṃ yathātattvam anindite || atra me mahatī śaṅkā bhaved eṣa nalo nṛpaḥ || tathā ca me manastuṣṭir hṛdayasya ca nirvṛtiḥ || brūyāś cainaṃ kathānte tvaṃ parṇādavacanaṃ yathā || prativākyaṃ ca suśroṇi budhyethās tvam anindite || bṛhadaśva uvāca evaṃ samāhitā gatvā dūtī bāhukam abravīt || damayanty api kalyāṇī prāsādasthānvavaikṣata || keśiny uvāca svāgataṃ te manuṣyendra kuśalaṃ te bravīmy aham || damayantyā vacaḥ sādhu nibodha puruṣarṣabha || kadā vai prasthitā yūyaṃ kimartham iha cāgatāḥ || tat tvaṃ brūhi yathānyāyaṃ vaidarbhī śrotum icchati ||Damayanti sends Keshini to find out who this misshapen, short-armed charioteer is, to gently question him about everything, and at the end to convey Parnada's words in order to catch his response.

Translation

Damayanti said: 'Go, Keshini, find out who this charioteer is, sitting on the chariot, misshapen, short-armed. Approach him calmly, greet him gently, and question him as is proper. I have a great suspicion here — is this not King Nala? My heart, for some reason, is satisfied and at peace. At the end of the conversation, tell him the words of Parnada, and listen carefully to his answer.' Keshini went as she had been told, and the beautiful Damayanti watched from the palace.

Commentary

Damayanti acts not on impulse but through a test. Her heart has already recognized him, but dharma demands that the truth be confirmed.

Version

cc9275ff7624 · published Jul 16, 2026, 5:01:58 PM UTC

Available inRUEN