Mahabharata 3.71.17-34

Devanāgarī

ततो मध्यमकक्षायां ददर्श रथम् आस्थितम् ॥
ऋतुपर्णं महीपालं सहवार्ष्णेयबाहुकम् ॥
ततो ऽवतीर्य वार्ष्णेयो बाहुकश् च रथोत्तमात् ॥
हयांस् तान् अवमुच्याथ स्थापयाम् आसतू रथम् ॥
सो ऽवतीर्य रथोपस्थाद् ऋतुपर्णो नराधिपः ॥
उपतस्थे महाराज भीमं भीमपराक्रमम् ॥
तं भीमः प्रतिजग्राह पूजया परया ततः ॥
अकस्मात् सहसा प्राप्तं स्त्रीमन्त्रं न स्म विन्दति ॥
किं कार्यं स्वागतं ते ऽस्तु राज्ञा पृष्टश् च भारत ॥
नाभिजज्ञे स नृपतिर् दुहित्रर्थे समागतम् ॥
ऋतुपर्णो ऽपि राजा स धीमान् सत्यपराक्रमः ॥
राजानं राजपुत्रं वा न स्म पश्यति कं चन ॥
नैव स्वयंवरकथां न च विप्रसमागमम् ॥
ततो विगणयन् राजा मनसा कोसलाधिपः ॥
आगतो ऽस्मीत्य् उवाचैनं भवन्तम् अभिवादकः ॥
राजापि च स्मयन् भीमो मनसाभिविचिन्तयत् ॥
अधिकं योजनशतं तस्यागमनकारणम् ॥
ग्रामान् बहून् अतिक्रम्य नाध्यगच्छद् यथातथम् ॥
अल्पकार्यं विनिर्दिष्टं तस्यागमनकारणम् ॥
नैतद् एवं स नृपतिस् तं सत्कृत्य व्यसर्जयत् ॥
विश्राम्यताम् इति वदन् क्लान्तो ऽसीति पुनः पुनः ॥
स सत्कृतः प्रहृष्टात्मा प्रीतः प्रीतेन पार्थिवः ॥
राजप्रेष्यैर् अनुगतो दिष्टं वेश्म समाविशत् ॥
ऋतुपर्णे गते राजन् वार्ष्णेयसहिते नृपे ॥
बाहुको रथम् आस्थाय रथशालाम् उपागमत् ॥
स मोचयित्वा तान् अश्वान् परिचार्य च शास्त्रतः ॥
स्वयं चैतान् समाश्वास्य रथोपस्थ उपाविशत् ॥
दमयन्ती तु शोकार्ता दृष्ट्वा भाङ्गस्वरिं नृपम् ॥
सूतपुत्रं च वार्ष्णेयं बाहुकं च तथाविधम् ॥
चिन्तयाम् आस वैदर्भी कस्यैष रथनिस्वनः ॥
नलस्येव महान् आसीन् न च पश्यामि नैषधम् ॥
वार्ष्णेयेन भवेन् नूनं विद्या सैवोपशिक्षिता ॥
तेनास्य रथनिर्घोषो नलस्येव महान् अभूत् ॥
आहो स्विद् ऋतुपर्णो ऽपि यथा राजा नलस् तथा ॥
ततो ऽयं रथनिर्घोषो नैषधस्येव लक्ष्यते ॥
एवं वितर्कयित्वा तु दमयन्ती विशां पते ॥
दूतीं प्रस्थापयाम् आस नैषधान्वेषणे नृप ॥

Transliteration (IAST)

tato madhyamakakṣāyāṃ dadarśa ratham āsthitam ||
ṛtuparṇaṃ mahīpālaṃ sahavārṣṇeyabāhukam ||
tato 'vatīrya vārṣṇeyo bāhukaś ca rathottamāt ||
hayāṃs tān avamucyātha sthāpayām āsatū ratham ||
so 'vatīrya rathopasthād ṛtuparṇo narādhipaḥ ||
upatasthe mahārāja bhīmaṃ bhīmaparākramam ||
taṃ bhīmaḥ pratijagrāha pūjayā parayā tataḥ ||
akasmāt sahasā prāptaṃ strīmantraṃ na sma vindati ||
kiṃ kāryaṃ svāgataṃ te 'stu rājñā pṛṣṭaś ca bhārata ||
nābhijajñe sa nṛpatir duhitrarthe samāgatam ||
ṛtuparṇo 'pi rājā sa dhīmān satyaparākramaḥ ||
rājānaṃ rājaputraṃ vā na sma paśyati kaṃ cana ||
naiva svayaṃvarakathāṃ na ca viprasamāgamam ||
tato vigaṇayan rājā manasā kosalādhipaḥ ||
āgato 'smīty uvācainaṃ bhavantam abhivādakaḥ ||
rājāpi ca smayan bhīmo manasābhivicintayat ||
adhikaṃ yojanaśataṃ tasyāgamanakāraṇam ||
grāmān bahūn atikramya nādhyagacchad yathātatham ||
alpakāryaṃ vinirdiṣṭaṃ tasyāgamanakāraṇam ||
naitad evaṃ sa nṛpatis taṃ satkṛtya vyasarjayat ||
viśrāmyatām iti vadan klānto 'sīti punaḥ punaḥ ||
sa satkṛtaḥ prahṛṣṭātmā prītaḥ prītena pārthivaḥ ||
rājapreṣyair anugato diṣṭaṃ veśma samāviśat ||
ṛtuparṇe gate rājan vārṣṇeyasahite nṛpe ||
bāhuko ratham āsthāya rathaśālām upāgamat ||
sa mocayitvā tān aśvān paricārya ca śāstrataḥ ||
svayaṃ caitān samāśvāsya rathopastha upāviśat ||
damayantī tu śokārtā dṛṣṭvā bhāṅgasvariṃ nṛpam ||
sūtaputraṃ ca vārṣṇeyaṃ bāhukaṃ ca tathāvidham ||
cintayām āsa vaidarbhī kasyaiṣa rathanisvanaḥ ||
nalasyeva mahān āsīn na ca paśyāmi naiṣadham ||
vārṣṇeyena bhaven nūnaṃ vidyā saivopaśikṣitā ||
tenāsya rathanirghoṣo nalasyeva mahān abhūt ||
āho svid ṛtuparṇo 'pi yathā rājā nalas tathā ||
tato 'yaṃ rathanirghoṣo naiṣadhasyeva lakṣyate ||
evaṃ vitarkayitvā tu damayantī viśāṃ pate ||
dūtīṃ prasthāpayām āsa naiṣadhānveṣaṇe nṛpa ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

ततो मध्यमकक्षायां ददर्श रथम् आस्थितम् ॥ ऋतुपर्णं महीपालं सहवार्ष्णेयबाहुकम् ॥ ततो ऽवतीर्य वार्ष्णेयो बाहुकश् च रथोत्तमात् ॥ हयांस् तान् अवमुच्याथ स्थापयाम् आसतू रथम् ॥ सो ऽवतीर्य रथोपस्थाद् ऋतुपर्णो नराधिपः ॥ उपतस्थे महाराज भीमं भीमपराक्रमम् ॥ तं भीमः प्रतिजग्राह पूजया परया ततः ॥ अकस्मात् सहसा प्राप्तं स्त्रीमन्त्रं न स्म विन्दति ॥ किं कार्यं स्वागतं ते ऽस्तु राज्ञा पृष्टश् च भारत ॥ नाभिजज्ञे स नृपतिर् दुहित्रर्थे समागतम् ॥ ऋतुपर्णो ऽपि राजा स धीमान् सत्यपराक्रमः ॥ राजानं राजपुत्रं वा न स्म पश्यति कं चन ॥ नैव स्वयंवरकथां न च विप्रसमागमम् ॥ ततो विगणयन् राजा मनसा कोसलाधिपः ॥ आगतो ऽस्मीत्य् उवाचैनं भवन्तम् अभिवादकः ॥ राजापि च स्मयन् भीमो मनसाभिविचिन्तयत् ॥ अधिकं योजनशतं तस्यागमनकारणम् ॥ ग्रामान् बहून् अतिक्रम्य नाध्यगच्छद् यथातथम् ॥ अल्पकार्यं विनिर्दिष्टं तस्यागमनकारणम् ॥ नैतद् एवं स नृपतिस् तं सत्कृत्य व्यसर्जयत् ॥ विश्राम्यताम् इति वदन् क्लान्तो ऽसीति पुनः पुनः ॥ स सत्कृतः प्रहृष्टात्मा प्रीतः प्रीतेन पार्थिवः ॥ राजप्रेष्यैर् अनुगतो दिष्टं वेश्म समाविशत् ॥ ऋतुपर्णे गते राजन् वार्ष्णेयसहिते नृपे ॥ बाहुको रथम् आस्थाय रथशालाम् उपागमत् ॥ स मोचयित्वा तान् अश्वान् परिचार्य च शास्त्रतः ॥ स्वयं चैतान् समाश्वास्य रथोपस्थ उपाविशत् ॥ दमयन्ती तु शोकार्ता दृष्ट्वा भाङ्गस्वरिं नृपम् ॥ सूतपुत्रं च वार्ष्णेयं बाहुकं च तथाविधम् ॥ चिन्तयाम् आस वैदर्भी कस्यैष रथनिस्वनः ॥ नलस्येव महान् आसीन् न च पश्यामि नैषधम् ॥ वार्ष्णेयेन भवेन् नूनं विद्या सैवोपशिक्षिता ॥ तेनास्य रथनिर्घोषो नलस्येव महान् अभूत् ॥ आहो स्विद् ऋतुपर्णो ऽपि यथा राजा नलस् तथा ॥ ततो ऽयं रथनिर्घोषो नैषधस्येव लक्ष्यते ॥ एवं वितर्कयित्वा तु दमयन्ती विशां पते ॥ दूतीं प्रस्थापयाम् आस नैषधान्वेषणे नृप ॥tato madhyamakakṣāyāṃ dadarśa ratham āsthitam || ṛtuparṇaṃ mahīpālaṃ sahavārṣṇeyabāhukam || tato 'vatīrya vārṣṇeyo bāhukaś ca rathottamāt || hayāṃs tān avamucyātha sthāpayām āsatū ratham || so 'vatīrya rathopasthād ṛtuparṇo narādhipaḥ || upatasthe mahārāja bhīmaṃ bhīmaparākramam || taṃ bhīmaḥ pratijagrāha pūjayā parayā tataḥ || akasmāt sahasā prāptaṃ strīmantraṃ na sma vindati || kiṃ kāryaṃ svāgataṃ te 'stu rājñā pṛṣṭaś ca bhārata || nābhijajñe sa nṛpatir duhitrarthe samāgatam || ṛtuparṇo 'pi rājā sa dhīmān satyaparākramaḥ || rājānaṃ rājaputraṃ vā na sma paśyati kaṃ cana || naiva svayaṃvarakathāṃ na ca viprasamāgamam || tato vigaṇayan rājā manasā kosalādhipaḥ || āgato 'smīty uvācainaṃ bhavantam abhivādakaḥ || rājāpi ca smayan bhīmo manasābhivicintayat || adhikaṃ yojanaśataṃ tasyāgamanakāraṇam || grāmān bahūn atikramya nādhyagacchad yathātatham || alpakāryaṃ vinirdiṣṭaṃ tasyāgamanakāraṇam || naitad evaṃ sa nṛpatis taṃ satkṛtya vyasarjayat || viśrāmyatām iti vadan klānto 'sīti punaḥ punaḥ || sa satkṛtaḥ prahṛṣṭātmā prītaḥ prītena pārthivaḥ || rājapreṣyair anugato diṣṭaṃ veśma samāviśat || ṛtuparṇe gate rājan vārṣṇeyasahite nṛpe || bāhuko ratham āsthāya rathaśālām upāgamat || sa mocayitvā tān aśvān paricārya ca śāstrataḥ || svayaṃ caitān samāśvāsya rathopastha upāviśat || damayantī tu śokārtā dṛṣṭvā bhāṅgasvariṃ nṛpam || sūtaputraṃ ca vārṣṇeyaṃ bāhukaṃ ca tathāvidham || cintayām āsa vaidarbhī kasyaiṣa rathanisvanaḥ || nalasyeva mahān āsīn na ca paśyāmi naiṣadham || vārṣṇeyena bhaven nūnaṃ vidyā saivopaśikṣitā || tenāsya rathanirghoṣo nalasyeva mahān abhūt || āho svid ṛtuparṇo 'pi yathā rājā nalas tathā || tato 'yaṃ rathanirghoṣo naiṣadhasyeva lakṣyate || evaṃ vitarkayitvā tu damayantī viśāṃ pate || dūtīṃ prasthāpayām āsa naiṣadhānveṣaṇe nṛpa ||Дамаянти видит во дворе Ритупарну с Варшнеей и Бахукой; Бхима принимает царя, не понимая причины приезда, а сам Ритупарна не видит сваямвары; Бахука идёт в конюшню, и Дамаянти, не видя Налу, начинает сомневаться и посылает служанку на поиски.

Translation

С верхнего дома Дамаянти увидела во внутреннем дворе царя Ритупарну на колеснице с Варшнеей и Бахукой. Варшнея и Бахука сошли, распрягли коней и поставили колесницу. Ритупарна отправился к Бхиме, и Бхима принял его с великим почётом, не зная никакого женского замысла и не понимая, что гость прибыл ради дочери. Сам мудрый Ритупарна не видел ни царя, ни царевича, ни разговора о сваямваре, ни собрания брахманов. Косальский царь подумал и сказал только: «Я прибыл приветствовать тебя». Бхима, улыбаясь, тоже размышлял: ради какого дела тот проехал больше сотни йоджан и назвал такую малую причину? Он почтил царя и отправил отдыхать. Ритупарна вошёл в назначенный дом, а Бахука отвёл колесницу в конюшню, распряг коней, заботливо успокоил их и сел на колеснице. Дамаянти, увидев Ритупарну, Варшнею и такого Бахуку, стала думать: «Чей это грохот колесницы? Он был как у Налы, но Нишадху я не вижу. Возможно, Варшнея выучил его науку; или Ритупарна сам подобен Нале». Так размышляя, она послала служанку искать Нишадху.

Commentary

Замысел Дамаянти сработал: ложная сваямвара привела тех, кого нужно проверить. Но она не торопится с выводом и начинает распознавание через признаки.

Version

b80d1747c31b · published Jun 18, 2026, 4:44:20 AM UTC