Mahabharata 3.71.1-7

Devanāgarī

बृहदश्व उवाच
ततो विदर्भान् संप्राप्तं सायाह्ने सत्यविक्रमम् ॥
ऋतुपर्णं जना राज्ञे भीमाय प्रत्यवेदयन् ॥
स भीमवचनाद् राजा कुण्डिनं प्राविशत् पुरम् ॥
नादयन् रथघोषेण सर्वाः सोपदिशो दश ॥
ततस् तं रथनिर्घोषं नलाश्वास् तत्र शुश्रुवुः ॥
श्रुत्वा च समहृष्यन्त पुरेव नलसंनिधौ ॥
दमयन्ती च शुश्राव रथघोषं नलस्य तम् ॥
यथा मेघस्य नदतो गम्भीरं जलदागमे ॥
नलेन संगृहीतेषु पुरेव नलवाजिषु ॥
सदृशं रथनिर्घोषं मेने भैमी तथा हयाः ॥
प्रासादस्थाश् च शिखिनः शालास्थाश् चैव वारणाः ॥
हयाश् च शुश्रुवुस् तत्र रथघोषं महीपतेः ॥
ते श्रुत्वा रथनिर्घोषं वारणाः शिखिनस् तथा ॥
प्रणेदुर् उन्मुखा राजन् मेघोदयम् इवेक्ष्य ह ॥

Transliteration (IAST)

bṛhadaśva uvāca
tato vidarbhān saṃprāptaṃ sāyāhne satyavikramam ||
ṛtuparṇaṃ janā rājñe bhīmāya pratyavedayan ||
sa bhīmavacanād rājā kuṇḍinaṃ prāviśat puram ||
nādayan rathaghoṣeṇa sarvāḥ sopadiśo daśa ||
tatas taṃ rathanirghoṣaṃ nalāśvās tatra śuśruvuḥ ||
śrutvā ca samahṛṣyanta pureva nalasaṃnidhau ||
damayantī ca śuśrāva rathaghoṣaṃ nalasya tam ||
yathā meghasya nadato gambhīraṃ jaladāgame ||
nalena saṃgṛhīteṣu pureva nalavājiṣu ||
sadṛśaṃ rathanirghoṣaṃ mene bhaimī tathā hayāḥ ||
prāsādasthāś ca śikhinaḥ śālāsthāś caiva vāraṇāḥ ||
hayāś ca śuśruvus tatra rathaghoṣaṃ mahīpateḥ ||
te śrutvā rathanirghoṣaṃ vāraṇāḥ śikhinas tathā ||
praṇedur unmukhā rājan meghodayam ivekṣya ha ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

बृहदश्व उवाच ततो विदर्भान् संप्राप्तं सायाह्ने सत्यविक्रमम् ॥ ऋतुपर्णं जना राज्ञे भीमाय प्रत्यवेदयन् ॥ स भीमवचनाद् राजा कुण्डिनं प्राविशत् पुरम् ॥ नादयन् रथघोषेण सर्वाः सोपदिशो दश ॥ ततस् तं रथनिर्घोषं नलाश्वास् तत्र शुश्रुवुः ॥ श्रुत्वा च समहृष्यन्त पुरेव नलसंनिधौ ॥ दमयन्ती च शुश्राव रथघोषं नलस्य तम् ॥ यथा मेघस्य नदतो गम्भीरं जलदागमे ॥ नलेन संगृहीतेषु पुरेव नलवाजिषु ॥ सदृशं रथनिर्घोषं मेने भैमी तथा हयाः ॥ प्रासादस्थाश् च शिखिनः शालास्थाश् चैव वारणाः ॥ हयाश् च शुश्रुवुस् तत्र रथघोषं महीपतेः ॥ ते श्रुत्वा रथनिर्घोषं वारणाः शिखिनस् तथा ॥ प्रणेदुर् उन्मुखा राजन् मेघोदयम् इवेक्ष्य ह ॥bṛhadaśva uvāca tato vidarbhān saṃprāptaṃ sāyāhne satyavikramam || ṛtuparṇaṃ janā rājñe bhīmāya pratyavedayan || sa bhīmavacanād rājā kuṇḍinaṃ prāviśat puram || nādayan rathaghoṣeṇa sarvāḥ sopadiśo daśa || tatas taṃ rathanirghoṣaṃ nalāśvās tatra śuśruvuḥ || śrutvā ca samahṛṣyanta pureva nalasaṃnidhau || damayantī ca śuśrāva rathaghoṣaṃ nalasya tam || yathā meghasya nadato gambhīraṃ jaladāgame || nalena saṃgṛhīteṣu pureva nalavājiṣu || sadṛśaṃ rathanirghoṣaṃ mene bhaimī tathā hayāḥ || prāsādasthāś ca śikhinaḥ śālāsthāś caiva vāraṇāḥ || hayāś ca śuśruvus tatra rathaghoṣaṃ mahīpateḥ || te śrutvā rathanirghoṣaṃ vāraṇāḥ śikhinas tathā || praṇedur unmukhā rājan meghodayam ivekṣya ha ||Ритупарна вечером прибывает в Видарбху; грохот колесницы, управляемой Налой, узнают кони, Дамаянти, павлины, слоны и лошади, и все радуются как при приходе дождевого облака.

Translation

Брихадэшва сказал: «Вечером люди сообщили царю Бхиме, что правдивый в доблести Ритупарна прибыл в Видарбху. По слову Бхимы тот въехал в Кундину, наполняя грохотом колесницы все десять сторон. Наловы кони услышали этот звук и обрадовались, как прежде в присутствии Налы. Дамаянти тоже услышала глубокий грохот Наловой колесницы, подобный грому облака в сезон дождей. И она, и кони сочли этот звук таким же, как прежде, когда Нала держал вожжи. Павлины на дворцах, слоны в стойлах и кони услышали его; подняв головы, они закричали, как при виде грозовой тучи».

Commentary

Звук колесницы становится первым узнаваемым знаком. Там, где облик скрыт, верность памяти слышит почерк любимого.

Version

bcf48b75bec9 · published Jun 18, 2026, 4:44:20 AM UTC