Mahabharata 3.70.29-39

Devanāgarī

ततो विषविमुक्तात्मा स्वरूपम् अकरोत् कलिः ॥
तं शप्तुम् ऐच्छत् कुपितो निषधाधिपतिर् नलः ॥
तम् उवाच कलिर् भीतो वेपमानः कृताञ्जलिः ॥
कोपं संयच्छ नृपते कीर्तिं दास्यामि ते पराम् ॥
इन्द्रसेनस्य जननी कुपिता माशपत् पुरा ॥
यदा त्वया परित्यक्ता ततो ऽहं भृशपीडितः ॥
अवसं त्वयि राजेन्द्र सुदुःखम् अपराजित ॥
विषेण नागराजस्य दह्यमानो दिवानिशम् ॥
ये च त्वां मनुजा लोके कीर्तयिष्यन्त्य् अतन्द्रिताः ॥
मत्प्रसूतं भयं तेषां न कदा चिद् भविष्यति ॥
एवम् उक्तो नलो राजा न्ययच्छत् कोपम् आत्मनः ॥
ततो भीतः कलिः क्षिप्रं प्रविवेश बिभीतकम् ॥
कलिस् त्व् अन्येन नादृश्यत् कथयन् नैषधेन वै ॥
ततो गतज्वरो राजा नैषधः परवीरहा ॥
संप्रनष्टे कलौ राजन् संख्यायाथ फलान्य् उत ॥
मुदा परमया युक्तस् तेजसा च परेण ह ॥
रथम् आरुह्य तेजस्वी प्रययौ जवनैर् हयैः ॥
बिभीतकश् चाप्रशस्तः संवृत्तः कलिसंश्रयात् ॥
हयोत्तमान् उत्पततो द्विजान् इव पुनः पुनः ॥
नलः संचोदयाम् आस प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥
विदर्भाभिमुखो राजा प्रययौ स महामनाः ॥
नले तु समतिक्रान्ते कलिर् अप्य् अगमद् गृहान् ॥
ततो गतज्वरो राजा नलो ऽभूत् पृथिवीपते ॥
विमुक्तः कलिना राजन् रूपमात्रवियोजितः ॥

Transliteration (IAST)

tato viṣavimuktātmā svarūpam akarot kaliḥ ||
taṃ śaptum aicchat kupito niṣadhādhipatir nalaḥ ||
tam uvāca kalir bhīto vepamānaḥ kṛtāñjaliḥ ||
kopaṃ saṃyaccha nṛpate kīrtiṃ dāsyāmi te parām ||
indrasenasya jananī kupitā māśapat purā ||
yadā tvayā parityaktā tato 'haṃ bhṛśapīḍitaḥ ||
avasaṃ tvayi rājendra suduḥkham aparājita ||
viṣeṇa nāgarājasya dahyamāno divāniśam ||
ye ca tvāṃ manujā loke kīrtayiṣyanty atandritāḥ ||
matprasūtaṃ bhayaṃ teṣāṃ na kadā cid bhaviṣyati ||
evam ukto nalo rājā nyayacchat kopam ātmanaḥ ||
tato bhītaḥ kaliḥ kṣipraṃ praviveśa bibhītakam ||
kalis tv anyena nādṛśyat kathayan naiṣadhena vai ||
tato gatajvaro rājā naiṣadhaḥ paravīrahā ||
saṃpranaṣṭe kalau rājan saṃkhyāyātha phalāny uta ||
mudā paramayā yuktas tejasā ca pareṇa ha ||
ratham āruhya tejasvī prayayau javanair hayaiḥ ||
bibhītakaś cāpraśastaḥ saṃvṛttaḥ kalisaṃśrayāt ||
hayottamān utpatato dvijān iva punaḥ punaḥ ||
nalaḥ saṃcodayām āsa prahṛṣṭenāntarātmanā ||
vidarbhābhimukho rājā prayayau sa mahāmanāḥ ||
nale tu samatikrānte kalir apy agamad gṛhān ||
tato gatajvaro rājā nalo 'bhūt pṛthivīpate ||
vimuktaḥ kalinā rājan rūpamātraviyojitaḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

ततो विषविमुक्तात्मा स्वरूपम् अकरोत् कलिः ॥ तं शप्तुम् ऐच्छत् कुपितो निषधाधिपतिर् नलः ॥ तम् उवाच कलिर् भीतो वेपमानः कृताञ्जलिः ॥ कोपं संयच्छ नृपते कीर्तिं दास्यामि ते पराम् ॥ इन्द्रसेनस्य जननी कुपिता माशपत् पुरा ॥ यदा त्वया परित्यक्ता ततो ऽहं भृशपीडितः ॥ अवसं त्वयि राजेन्द्र सुदुःखम् अपराजित ॥ विषेण नागराजस्य दह्यमानो दिवानिशम् ॥ ये च त्वां मनुजा लोके कीर्तयिष्यन्त्य् अतन्द्रिताः ॥ मत्प्रसूतं भयं तेषां न कदा चिद् भविष्यति ॥ एवम् उक्तो नलो राजा न्ययच्छत् कोपम् आत्मनः ॥ ततो भीतः कलिः क्षिप्रं प्रविवेश बिभीतकम् ॥ कलिस् त्व् अन्येन नादृश्यत् कथयन् नैषधेन वै ॥ ततो गतज्वरो राजा नैषधः परवीरहा ॥ संप्रनष्टे कलौ राजन् संख्यायाथ फलान्य् उत ॥ मुदा परमया युक्तस् तेजसा च परेण ह ॥ रथम् आरुह्य तेजस्वी प्रययौ जवनैर् हयैः ॥ बिभीतकश् चाप्रशस्तः संवृत्तः कलिसंश्रयात् ॥ हयोत्तमान् उत्पततो द्विजान् इव पुनः पुनः ॥ नलः संचोदयाम् आस प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥ विदर्भाभिमुखो राजा प्रययौ स महामनाः ॥ नले तु समतिक्रान्ते कलिर् अप्य् अगमद् गृहान् ॥ ततो गतज्वरो राजा नलो ऽभूत् पृथिवीपते ॥ विमुक्तः कलिना राजन् रूपमात्रवियोजितः ॥tato viṣavimuktātmā svarūpam akarot kaliḥ || taṃ śaptum aicchat kupito niṣadhādhipatir nalaḥ || tam uvāca kalir bhīto vepamānaḥ kṛtāñjaliḥ || kopaṃ saṃyaccha nṛpate kīrtiṃ dāsyāmi te parām || indrasenasya jananī kupitā māśapat purā || yadā tvayā parityaktā tato 'haṃ bhṛśapīḍitaḥ || avasaṃ tvayi rājendra suduḥkham aparājita || viṣeṇa nāgarājasya dahyamāno divāniśam || ye ca tvāṃ manujā loke kīrtayiṣyanty atandritāḥ || matprasūtaṃ bhayaṃ teṣāṃ na kadā cid bhaviṣyati || evam ukto nalo rājā nyayacchat kopam ātmanaḥ || tato bhītaḥ kaliḥ kṣipraṃ praviveśa bibhītakam || kalis tv anyena nādṛśyat kathayan naiṣadhena vai || tato gatajvaro rājā naiṣadhaḥ paravīrahā || saṃpranaṣṭe kalau rājan saṃkhyāyātha phalāny uta || mudā paramayā yuktas tejasā ca pareṇa ha || ratham āruhya tejasvī prayayau javanair hayaiḥ || bibhītakaś cāpraśastaḥ saṃvṛttaḥ kalisaṃśrayāt || hayottamān utpatato dvijān iva punaḥ punaḥ || nalaḥ saṃcodayām āsa prahṛṣṭenāntarātmanā || vidarbhābhimukho rājā prayayau sa mahāmanāḥ || nale tu samatikrānte kalir apy agamad gṛhān || tato gatajvaro rājā nalo 'bhūt pṛthivīpate || vimuktaḥ kalinā rājan rūpamātraviyojitaḥ ||Кали принимает свой облик, Нала хочет проклясть его, но Кали в страхе просит сдержать гнев и обещает славу: кто будет прославлять Налу, не испытает страха от Кали; Нала удерживает гнев, Кали входит в бибхитаку, Нала считает плоды, снова садится на колесницу и мчится в Видарбху, освобождённый от Кали, но ещё не от внешнего безобразия.

Translation

Освободившись от яда, Кали принял свой облик. Разгневанный владыка Нишадхов Нала хотел проклясть его, но Кали, дрожа и сложив ладони, сказал: «Сдержи гнев, царь. Я дам тебе высшую славу. Мать Индрасены, когда была оставлена тобой, прежде прокляла меня, и с тех пор я сильно мучился. Я жил в тебе в тяжком страдании, непобедимый царь, сжигаемый ядом царя нагов днём и ночью. Те люди в мире, которые будут усердно прославлять тебя, никогда не испытают страха, рождённого мной». Услышав это, Нала сдержал свой гнев. Испуганный Кали быстро вошёл в бибхитаку, и никто другой не видел его разговора с Нишадхой. Когда Кали исчез, царь Нишадхи, губитель врагов, стал свободен от жара; он сосчитал плоды, с великой радостью и высшим сиянием снова взошёл на колесницу и поехал на быстрых конях. Он снова и снова подгонял лучших коней, летящих как птицы, с радостным сердцем направился к Видарбхе. Кали же, когда Нала миновал его, ушёл в своё жилище. Так царь Нала освободился от Кали, хотя ещё оставался лишённым только прежнего облика».

Commentary

Нала мог проклясть Кали, но сдержал гнев. Освобождение завершается не местью, а восстановлением самообладания; поэтому путь к Дамаянти теперь открыт.

Version

d6c6e2d80cc7 · published Jun 18, 2026, 4:37:26 AM UTC