Mahabharata 3.70.23-28

Devanāgarī

तम् उवाच ततो राजा त्वरितो गमने तदा ॥
विद्ध्य् अक्षहृदयज्ञं मां संख्याने च विशारदम् ॥
बाहुकस् तम् उवाचाथ देहि विद्याम् इमां मम ॥
मत्तो ऽपि चाश्वहृदयं गृहाण पुरुषर्षभ ॥
ऋतुपर्णस् ततो राजा बाहुकं कार्यगौरवात् ॥
हयज्ञानस्य लोभाच् च तथेत्य् एवाब्रवीद् वचः ॥
यथेष्टं त्वं गृहाणेदम् अक्षाणां हृदयं परम् ॥
निक्षेपो मे ऽश्वहृदयं त्वयि तिष्ठतु बाहुक ॥
एवम् उक्त्वा ददौ विद्याम् ऋतुपर्णो नलाय वै ॥
तस्याक्षहृदयज्ञस्य शरीरान् निःसृतः कलिः ॥
कर्कोटकविषं तीक्ष्णं मुखात् सततम् उद्वमन् ॥
कलेस् तस्य तदार्तस्य शापाग्निः स विनिःसृतः ॥
स तेन कर्शितो राजा दीर्घकालम् अनात्मवान् ॥

Transliteration (IAST)

tam uvāca tato rājā tvarito gamane tadā ||
viddhy akṣahṛdayajñaṃ māṃ saṃkhyāne ca viśāradam ||
bāhukas tam uvācātha dehi vidyām imāṃ mama ||
matto 'pi cāśvahṛdayaṃ gṛhāṇa puruṣarṣabha ||
ṛtuparṇas tato rājā bāhukaṃ kāryagauravāt ||
hayajñānasya lobhāc ca tathety evābravīd vacaḥ ||
yatheṣṭaṃ tvaṃ gṛhāṇedam akṣāṇāṃ hṛdayaṃ param ||
nikṣepo me 'śvahṛdayaṃ tvayi tiṣṭhatu bāhuka ||
evam uktvā dadau vidyām ṛtuparṇo nalāya vai ||
tasyākṣahṛdayajñasya śarīrān niḥsṛtaḥ kaliḥ ||
karkoṭakaviṣaṃ tīkṣṇaṃ mukhāt satatam udvaman ||
kales tasya tadārtasya śāpāgniḥ sa viniḥsṛtaḥ ||
sa tena karśito rājā dīrghakālam anātmavān ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

तम् उवाच ततो राजा त्वरितो गमने तदा ॥ विद्ध्य् अक्षहृदयज्ञं मां संख्याने च विशारदम् ॥ बाहुकस् तम् उवाचाथ देहि विद्याम् इमां मम ॥ मत्तो ऽपि चाश्वहृदयं गृहाण पुरुषर्षभ ॥ ऋतुपर्णस् ततो राजा बाहुकं कार्यगौरवात् ॥ हयज्ञानस्य लोभाच् च तथेत्य् एवाब्रवीद् वचः ॥ यथेष्टं त्वं गृहाणेदम् अक्षाणां हृदयं परम् ॥ निक्षेपो मे ऽश्वहृदयं त्वयि तिष्ठतु बाहुक ॥ एवम् उक्त्वा ददौ विद्याम् ऋतुपर्णो नलाय वै ॥ तस्याक्षहृदयज्ञस्य शरीरान् निःसृतः कलिः ॥ कर्कोटकविषं तीक्ष्णं मुखात् सततम् उद्वमन् ॥ कलेस् तस्य तदार्तस्य शापाग्निः स विनिःसृतः ॥ स तेन कर्शितो राजा दीर्घकालम् अनात्मवान् ॥tam uvāca tato rājā tvarito gamane tadā || viddhy akṣahṛdayajñaṃ māṃ saṃkhyāne ca viśāradam || bāhukas tam uvācātha dehi vidyām imāṃ mama || matto 'pi cāśvahṛdayaṃ gṛhāṇa puruṣarṣabha || ṛtuparṇas tato rājā bāhukaṃ kāryagauravāt || hayajñānasya lobhāc ca tathety evābravīd vacaḥ || yatheṣṭaṃ tvaṃ gṛhāṇedam akṣāṇāṃ hṛdayaṃ param || nikṣepo me 'śvahṛdayaṃ tvayi tiṣṭhatu bāhuka || evam uktvā dadau vidyām ṛtuparṇo nalāya vai || tasyākṣahṛdayajñasya śarīrān niḥsṛtaḥ kaliḥ || karkoṭakaviṣaṃ tīkṣṇaṃ mukhāt satatam udvaman || kales tasya tadārtasya śāpāgniḥ sa viniḥsṛtaḥ || sa tena karśito rājā dīrghakālam anātmavān ||Ритупарна говорит, что знает сердце костей и искусен в счёте; Бахука просит это знание в обмен на сердце коней, и Ритупарна ради дела соглашается; когда знание передано Нале, Кали выходит из его тела, извергая яд Каркотаки и обожжённый проклятием Дамаянти.

Translation

Царь, спеша ехать, сказал: «Знай, я знаю сердце костей и искусен в счёте». Бахука ответил: «Дай мне эту науку, а от меня прими сердце коней, тигр среди людей». Ритупарна, сознавая важность дела и желая знания коней, сказал: «Пусть будет так. Бери высшее сердце костей, как желаешь, а сердце коней пусть остаётся у меня как вклад в тебе». Так Ритупарна передал Нале знание. Когда Нала познал сердце костей, из его тела вышел Кали, всё время извергая изо рта острый яд Каркотаки. Из страдающего Кали вышел и огонь проклятия: долгое время, лишённый себя, он мучился в царе, сжигаемый ядом царя нагов днём и ночью».

Commentary

Знание разрывает власть Кали. То, что вошло через игру, выходит, когда Нала получает внутренний закон игры и перестаёт быть её жертвой.

Version

d21634d4afb4 · published Jun 18, 2026, 4:37:26 AM UTC