Mahabharata 3.70.1-10

Devanāgarī

बृहदश्व उवाच
स नदीः पर्वतांश् चैव वनानि च सरांसि च ॥
अचिरेणातिचक्राम खेचरः खे चरन्न् इव ॥
तथा प्रयाते तु रथे तदा भाङ्गस्वरिर् नृपः ॥
उत्तरीयम् अथापश्यद् भ्रष्टं परपुरंजयः ॥
ततः स त्वरमाणस् तु पटे निपतिते तदा ॥
ग्रहीष्यामीति तं राजा नलम् आह महामनाः ॥
निगृह्णीष्व महाबुद्धे हयान् एतान् महाजवान् ॥
वार्ष्णेयो यावद् एतं मे पटम् आनयताम् इति ॥
नलस् तं प्रत्युवाचाथ दूरे भ्रष्टः पटस् तव ॥
योजनं समतिक्रान्तो न स शक्यस् त्वया पुनः ॥
एवम् उक्ते नलेनाथ तदा भाङ्गस्वरिर् नृपः ॥
आससाद वने राजन् फलवन्तं बिभीतकम् ॥
तं दृष्ट्वा बाहुकं राजा त्वरमाणो ऽभ्यभाषत ॥
ममापि सूत पश्य त्वं संख्याने परमं बलम् ॥
सर्वः सर्वं न जानाति सर्वज्ञो नास्ति कश् चन ॥
नैकत्र परिनिष्ठास्ति ज्ञानस्य पुरुषे क्व चित् ॥
वृक्षे ऽस्मिन् यानि पर्णानि फलान्य् अपि च बाहुक ॥
पतितानि च यान्य् अत्र तत्रैकम् अधिकं शतम् ॥
एकपत्राधिकं पत्रं फलम् एकं च बाहुक ॥
पञ्च कोट्यो ऽथ पत्राणां द्वयोर् अपि च शाखयोः ॥
प्रचिनुह्य् अस्य शाखे द्वे याश् चाप्य् अन्याः प्रशाखिकाः ॥
आभ्यां फलसहस्रे द्वे पञ्चोनं शतम् एव च ॥

Transliteration (IAST)

bṛhadaśva uvāca
sa nadīḥ parvatāṃś caiva vanāni ca sarāṃsi ca ||
acireṇāticakrāma khecaraḥ khe carann iva ||
tathā prayāte tu rathe tadā bhāṅgasvarir nṛpaḥ ||
uttarīyam athāpaśyad bhraṣṭaṃ parapuraṃjayaḥ ||
tataḥ sa tvaramāṇas tu paṭe nipatite tadā ||
grahīṣyāmīti taṃ rājā nalam āha mahāmanāḥ ||
nigṛhṇīṣva mahābuddhe hayān etān mahājavān ||
vārṣṇeyo yāvad etaṃ me paṭam ānayatām iti ||
nalas taṃ pratyuvācātha dūre bhraṣṭaḥ paṭas tava ||
yojanaṃ samatikrānto na sa śakyas tvayā punaḥ ||
evam ukte nalenātha tadā bhāṅgasvarir nṛpaḥ ||
āsasāda vane rājan phalavantaṃ bibhītakam ||
taṃ dṛṣṭvā bāhukaṃ rājā tvaramāṇo 'bhyabhāṣata ||
mamāpi sūta paśya tvaṃ saṃkhyāne paramaṃ balam ||
sarvaḥ sarvaṃ na jānāti sarvajño nāsti kaś cana ||
naikatra pariniṣṭhāsti jñānasya puruṣe kva cit ||
vṛkṣe 'smin yāni parṇāni phalāny api ca bāhuka ||
patitāni ca yāny atra tatraikam adhikaṃ śatam ||
ekapatrādhikaṃ patraṃ phalam ekaṃ ca bāhuka ||
pañca koṭyo 'tha patrāṇāṃ dvayor api ca śākhayoḥ ||
pracinuhy asya śākhe dve yāś cāpy anyāḥ praśākhikāḥ ||
ābhyāṃ phalasahasre dve pañconaṃ śatam eva ca ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

बृहदश्व उवाच स नदीः पर्वतांश् चैव वनानि च सरांसि च ॥ अचिरेणातिचक्राम खेचरः खे चरन्न् इव ॥ तथा प्रयाते तु रथे तदा भाङ्गस्वरिर् नृपः ॥ उत्तरीयम् अथापश्यद् भ्रष्टं परपुरंजयः ॥ ततः स त्वरमाणस् तु पटे निपतिते तदा ॥ ग्रहीष्यामीति तं राजा नलम् आह महामनाः ॥ निगृह्णीष्व महाबुद्धे हयान् एतान् महाजवान् ॥ वार्ष्णेयो यावद् एतं मे पटम् आनयताम् इति ॥ नलस् तं प्रत्युवाचाथ दूरे भ्रष्टः पटस् तव ॥ योजनं समतिक्रान्तो न स शक्यस् त्वया पुनः ॥ एवम् उक्ते नलेनाथ तदा भाङ्गस्वरिर् नृपः ॥ आससाद वने राजन् फलवन्तं बिभीतकम् ॥ तं दृष्ट्वा बाहुकं राजा त्वरमाणो ऽभ्यभाषत ॥ ममापि सूत पश्य त्वं संख्याने परमं बलम् ॥ सर्वः सर्वं न जानाति सर्वज्ञो नास्ति कश् चन ॥ नैकत्र परिनिष्ठास्ति ज्ञानस्य पुरुषे क्व चित् ॥ वृक्षे ऽस्मिन् यानि पर्णानि फलान्य् अपि च बाहुक ॥ पतितानि च यान्य् अत्र तत्रैकम् अधिकं शतम् ॥ एकपत्राधिकं पत्रं फलम् एकं च बाहुक ॥ पञ्च कोट्यो ऽथ पत्राणां द्वयोर् अपि च शाखयोः ॥ प्रचिनुह्य् अस्य शाखे द्वे याश् चाप्य् अन्याः प्रशाखिकाः ॥ आभ्यां फलसहस्रे द्वे पञ्चोनं शतम् एव च ॥bṛhadaśva uvāca sa nadīḥ parvatāṃś caiva vanāni ca sarāṃsi ca || acireṇāticakrāma khecaraḥ khe carann iva || tathā prayāte tu rathe tadā bhāṅgasvarir nṛpaḥ || uttarīyam athāpaśyad bhraṣṭaṃ parapuraṃjayaḥ || tataḥ sa tvaramāṇas tu paṭe nipatite tadā || grahīṣyāmīti taṃ rājā nalam āha mahāmanāḥ || nigṛhṇīṣva mahābuddhe hayān etān mahājavān || vārṣṇeyo yāvad etaṃ me paṭam ānayatām iti || nalas taṃ pratyuvācātha dūre bhraṣṭaḥ paṭas tava || yojanaṃ samatikrānto na sa śakyas tvayā punaḥ || evam ukte nalenātha tadā bhāṅgasvarir nṛpaḥ || āsasāda vane rājan phalavantaṃ bibhītakam || taṃ dṛṣṭvā bāhukaṃ rājā tvaramāṇo 'bhyabhāṣata || mamāpi sūta paśya tvaṃ saṃkhyāne paramaṃ balam || sarvaḥ sarvaṃ na jānāti sarvajño nāsti kaś cana || naikatra pariniṣṭhāsti jñānasya puruṣe kva cit || vṛkṣe 'smin yāni parṇāni phalāny api ca bāhuka || patitāni ca yāny atra tatraikam adhikaṃ śatam || ekapatrādhikaṃ patraṃ phalam ekaṃ ca bāhuka || pañca koṭyo 'tha patrāṇāṃ dvayor api ca śākhayoḥ || pracinuhy asya śākhe dve yāś cāpy anyāḥ praśākhikāḥ || ābhyāṃ phalasahasre dve pañconaṃ śatam eva ca ||Колесница быстро пересекает реки, горы, леса и озёра; у Ритупарны падает верхняя одежда, но Нала говорит, что они уже проехали йоджану; затем Ритупарна у дерева бибхитака показывает свою силу счёта, называя число листьев и плодов.

Translation

Брихадэшва сказал: «Колесница быстро миновала реки, горы, леса и озёра, словно летя по небу. Когда она так мчалась, царь Бхангасвари увидел, что у него упала верхняя одежда, и сказал Нале: “Останови этих быстрых коней, пока Варшнея принесёт мне ткань”. Нала ответил: “Твоя ткань упала далеко; мы уже проехали йоджану, её больше нельзя вернуть”. Тогда царь увидел в лесу плодоносящее дерево бибхитака и, спеша, сказал Бахуке: “Смотри, возничий, и у меня есть великая сила в счёте. Никто не знает всего; всеведущего нет. В одном человеке не завершается всё знание. На этом дереве листьев и плодов, включая упавшие, на сто и ещё один больше, чем кажется; на двух ветвях пять коти листьев, а плодов на двух ветвях — две тысячи минус сто”».

Commentary

Ритупарна напоминает: знание распределено между людьми. Нала владеет конями, Ритупарна — числом; их встреча нужна обоим.

Version

16e215e583e3 · published Jun 18, 2026, 4:37:26 AM UTC