Mahabharata 3.69.23-34

Devanāgarī

रथघोषं तु तं श्रुत्वा हयसंग्रहणं च तत् ॥
वार्ष्णेयश् चिन्तयाम् आस बाहुकस्य हयज्ञताम् ॥
किं नु स्यान् मातलिर् अयं देवराजस्य सारथिः ॥
तथा हि लक्षणं वीरे बाहुके दृश्यते महत् ॥
शालिहोत्रो ऽथ किं नु स्याद् धयानां कुलतत्त्ववित् ॥
मानुषं समनुप्राप्तो वपुः परमशोभनम् ॥
उताहो स्विद् भवेद् राजा नलः परपुरंजयः ॥
सो ऽयं नृपतिर् आयात इत्य् एवं समचिन्तयत् ॥
अथ वा यां नलो वेद विद्यां ताम् एव बाहुकः ॥
तुल्यं हि लक्षये ज्ञानं बाहुकस्य नलस्य च ॥
अपि चेदं वयस् तुल्यम् अस्य मन्ये नलस्य च ॥
नायं नलो महावीर्यस् तद्विद्यस् तु भविष्यति ॥
प्रच्छन्ना हि महात्मानश् चरन्ति पृथिवीम् इमाम् ॥
दैवेन विधिना युक्ताः शास्त्रोक्तैश् च विरूपणैः ॥
भवेत् तु मतिभेदो मे गात्रवैरूप्यतां प्रति ॥
प्रमाणात् परिहीनस् तु भवेद् इति हि मे मतिः ॥
वयःप्रमाणं तत्तुल्यं रूपेण तु विपर्ययः ॥
नलं सर्वगुणैर् युक्तं मन्ये बाहुकम् अन्ततः ॥
एवं विचार्य बहुशो वार्ष्णेयः पर्यचिन्तयत् ॥
हृदयेन महाराज पुण्यश्लोकस्य सारथिः ॥
ऋतुपर्णस् तु राजेन्द्र बाहुकस्य हयज्ञताम् ॥
चिन्तयन् मुमुदे राजा सहवार्ष्णेयसारथिः ॥
बलं वीर्यं तथोत्साहं हयसंग्रहणं च तत् ॥
परं यत्नं च संप्रेक्ष्य परां मुदम् अवाप ह ॥

Transliteration (IAST)

rathaghoṣaṃ tu taṃ śrutvā hayasaṃgrahaṇaṃ ca tat ||
vārṣṇeyaś cintayām āsa bāhukasya hayajñatām ||
kiṃ nu syān mātalir ayaṃ devarājasya sārathiḥ ||
tathā hi lakṣaṇaṃ vīre bāhuke dṛśyate mahat ||
śālihotro 'tha kiṃ nu syād dhayānāṃ kulatattvavit ||
mānuṣaṃ samanuprāpto vapuḥ paramaśobhanam ||
utāho svid bhaved rājā nalaḥ parapuraṃjayaḥ ||
so 'yaṃ nṛpatir āyāta ity evaṃ samacintayat ||
atha vā yāṃ nalo veda vidyāṃ tām eva bāhukaḥ ||
tulyaṃ hi lakṣaye jñānaṃ bāhukasya nalasya ca ||
api cedaṃ vayas tulyam asya manye nalasya ca ||
nāyaṃ nalo mahāvīryas tadvidyas tu bhaviṣyati ||
pracchannā hi mahātmānaś caranti pṛthivīm imām ||
daivena vidhinā yuktāḥ śāstroktaiś ca virūpaṇaiḥ ||
bhavet tu matibhedo me gātravairūpyatāṃ prati ||
pramāṇāt parihīnas tu bhaved iti hi me matiḥ ||
vayaḥpramāṇaṃ tattulyaṃ rūpeṇa tu viparyayaḥ ||
nalaṃ sarvaguṇair yuktaṃ manye bāhukam antataḥ ||
evaṃ vicārya bahuśo vārṣṇeyaḥ paryacintayat ||
hṛdayena mahārāja puṇyaślokasya sārathiḥ ||
ṛtuparṇas tu rājendra bāhukasya hayajñatām ||
cintayan mumude rājā sahavārṣṇeyasārathiḥ ||
balaṃ vīryaṃ tathotsāhaṃ hayasaṃgrahaṇaṃ ca tat ||
paraṃ yatnaṃ ca saṃprekṣya parāṃ mudam avāpa ha ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

रथघोषं तु तं श्रुत्वा हयसंग्रहणं च तत् ॥ वार्ष्णेयश् चिन्तयाम् आस बाहुकस्य हयज्ञताम् ॥ किं नु स्यान् मातलिर् अयं देवराजस्य सारथिः ॥ तथा हि लक्षणं वीरे बाहुके दृश्यते महत् ॥ शालिहोत्रो ऽथ किं नु स्याद् धयानां कुलतत्त्ववित् ॥ मानुषं समनुप्राप्तो वपुः परमशोभनम् ॥ उताहो स्विद् भवेद् राजा नलः परपुरंजयः ॥ सो ऽयं नृपतिर् आयात इत्य् एवं समचिन्तयत् ॥ अथ वा यां नलो वेद विद्यां ताम् एव बाहुकः ॥ तुल्यं हि लक्षये ज्ञानं बाहुकस्य नलस्य च ॥ अपि चेदं वयस् तुल्यम् अस्य मन्ये नलस्य च ॥ नायं नलो महावीर्यस् तद्विद्यस् तु भविष्यति ॥ प्रच्छन्ना हि महात्मानश् चरन्ति पृथिवीम् इमाम् ॥ दैवेन विधिना युक्ताः शास्त्रोक्तैश् च विरूपणैः ॥ भवेत् तु मतिभेदो मे गात्रवैरूप्यतां प्रति ॥ प्रमाणात् परिहीनस् तु भवेद् इति हि मे मतिः ॥ वयःप्रमाणं तत्तुल्यं रूपेण तु विपर्ययः ॥ नलं सर्वगुणैर् युक्तं मन्ये बाहुकम् अन्ततः ॥ एवं विचार्य बहुशो वार्ष्णेयः पर्यचिन्तयत् ॥ हृदयेन महाराज पुण्यश्लोकस्य सारथिः ॥ ऋतुपर्णस् तु राजेन्द्र बाहुकस्य हयज्ञताम् ॥ चिन्तयन् मुमुदे राजा सहवार्ष्णेयसारथिः ॥ बलं वीर्यं तथोत्साहं हयसंग्रहणं च तत् ॥ परं यत्नं च संप्रेक्ष्य परां मुदम् अवाप ह ॥rathaghoṣaṃ tu taṃ śrutvā hayasaṃgrahaṇaṃ ca tat || vārṣṇeyaś cintayām āsa bāhukasya hayajñatām || kiṃ nu syān mātalir ayaṃ devarājasya sārathiḥ || tathā hi lakṣaṇaṃ vīre bāhuke dṛśyate mahat || śālihotro 'tha kiṃ nu syād dhayānāṃ kulatattvavit || mānuṣaṃ samanuprāpto vapuḥ paramaśobhanam || utāho svid bhaved rājā nalaḥ parapuraṃjayaḥ || so 'yaṃ nṛpatir āyāta ity evaṃ samacintayat || atha vā yāṃ nalo veda vidyāṃ tām eva bāhukaḥ || tulyaṃ hi lakṣaye jñānaṃ bāhukasya nalasya ca || api cedaṃ vayas tulyam asya manye nalasya ca || nāyaṃ nalo mahāvīryas tadvidyas tu bhaviṣyati || pracchannā hi mahātmānaś caranti pṛthivīm imām || daivena vidhinā yuktāḥ śāstroktaiś ca virūpaṇaiḥ || bhavet tu matibhedo me gātravairūpyatāṃ prati || pramāṇāt parihīnas tu bhaved iti hi me matiḥ || vayaḥpramāṇaṃ tattulyaṃ rūpeṇa tu viparyayaḥ || nalaṃ sarvaguṇair yuktaṃ manye bāhukam antataḥ || evaṃ vicārya bahuśo vārṣṇeyaḥ paryacintayat || hṛdayena mahārāja puṇyaślokasya sārathiḥ || ṛtuparṇas tu rājendra bāhukasya hayajñatām || cintayan mumude rājā sahavārṣṇeyasārathiḥ || balaṃ vīryaṃ tathotsāhaṃ hayasaṃgrahaṇaṃ ca tat || paraṃ yatnaṃ ca saṃprekṣya parāṃ mudam avāpa ha ||Варшнея слышит грохот колесницы и управление конями, размышляет, не Матали ли это, не Шалихотра ли, и не сам ли Нала скрыт под обликом Бахуки; Ритупарна тоже радуется силе, энергии и искусству Бахуки.

Translation

Услышав грохот колесницы и увидев управление конями, Варшнея стал думать о знании Бахуки: «Не Матали ли это, возничий царя богов? В герое Бахуке видны великие признаки. Или это Шалихотра, знающий родовую сущность коней, принявший прекрасное человеческое тело? А может быть, это сам царь Нала, завоеватель вражеских городов? Возможно, Бахука знает ту же науку, что Нала: знание Бахуки и Налы кажется мне равным. И возраст его, думаю, равен возрасту Налы. Но это не великий Нала, а, вероятно, человек его науки. Великие души, скрытые судьбой, ходят по земле в искажённых обликах, как говорится в шастрах. Пусть меня смущает его уродство; рост у него меньше, чем должен быть, но возраст подобен, а облик иной. И всё же по всем качествам я в конце концов думаю: Бахука — это Нала». Так много раз размышлял сердцем Варшнея, бывший возничий Пуньяшлоки. Ритупарна же, думая о знании Бахуки, радовался вместе с Варшнеей: видя силу, доблесть, усердие, управление конями и высшее старание, он достиг великой радости».

Commentary

Узнавание начинается не с лица, а с действия. Варшнея видит почерк Налы в том, как Бахука держит коней и путь.

Version

51690b747175 · published Jun 18, 2026, 4:37:26 AM UTC