Mahabharata 3.69.1-9

Devanāgarī

बृहदश्व उवाच
श्रुत्वा वचः सुदेवस्य ऋतुपर्णो नराधिपः ॥
सान्त्वयञ् श्लक्ष्णया वाचा बाहुकं प्रत्यभाषत ॥
विदर्भान् यातुम् इच्छामि दमदन्त्याः स्वयंवरम् ॥
एकाह्ना हयतत्त्वज्ञ मन्यसे यदि बाहुक ॥
एवम् उक्तस्य कौन्तेय तेन राज्ञा नलस्य ह ॥
व्यदीर्यत मनो दुःखात् प्रदध्यौ च महामनाः ॥
दमयन्ती भवेद् एतत् कुर्याद् दुःखेन मोहिता ॥
अस्मदर्थे भवेद् वायम् उपायश् चिन्तितो महान् ॥
नृशंसं बत वैदर्भी कर्तुकामा तपस्विनी ॥
मया क्षुद्रेण निकृता पापेनाकृतबुद्धिना ॥
स्त्रीस्वभावश् चलो लोके मम दोषश् च दारुणः ॥
स्याद् एवम् अपि कुर्यात् सा विवशा गतसौहृदा ॥
मम शोकेन संविग्ना नैराश्यात् तनुमध्यमा ॥
न चैवं कर्हि चित् कुर्यात् सापत्या च विशेषतः ॥
यद् अत्र तथ्यं पथ्यं च गत्वा वेत्स्यामि निश्चयम् ॥
ऋतुपर्णस्य वै कामम् आत्मार्थं च करोम्य् अहम् ॥
इति निश्चित्य मनसा बाहुको दीनमानसः ॥
कृताञ्जलिर् उवाचेदम् ऋतुपर्णं नराधिपम् ॥
प्रतिजानामि ते सत्यं गमिष्यसि नराधिप ॥
एकाह्ना पुरुषव्याघ्र विदर्भनगरीं नृप ॥

Transliteration (IAST)

bṛhadaśva uvāca
śrutvā vacaḥ sudevasya ṛtuparṇo narādhipaḥ ||
sāntvayañ ślakṣṇayā vācā bāhukaṃ pratyabhāṣata ||
vidarbhān yātum icchāmi damadantyāḥ svayaṃvaram ||
ekāhnā hayatattvajña manyase yadi bāhuka ||
evam uktasya kaunteya tena rājñā nalasya ha ||
vyadīryata mano duḥkhāt pradadhyau ca mahāmanāḥ ||
damayantī bhaved etat kuryād duḥkhena mohitā ||
asmadarthe bhaved vāyam upāyaś cintito mahān ||
nṛśaṃsaṃ bata vaidarbhī kartukāmā tapasvinī ||
mayā kṣudreṇa nikṛtā pāpenākṛtabuddhinā ||
strīsvabhāvaś calo loke mama doṣaś ca dāruṇaḥ ||
syād evam api kuryāt sā vivaśā gatasauhṛdā ||
mama śokena saṃvignā nairāśyāt tanumadhyamā ||
na caivaṃ karhi cit kuryāt sāpatyā ca viśeṣataḥ ||
yad atra tathyaṃ pathyaṃ ca gatvā vetsyāmi niścayam ||
ṛtuparṇasya vai kāmam ātmārthaṃ ca karomy aham ||
iti niścitya manasā bāhuko dīnamānasaḥ ||
kṛtāñjalir uvācedam ṛtuparṇaṃ narādhipam ||
pratijānāmi te satyaṃ gamiṣyasi narādhipa ||
ekāhnā puruṣavyāghra vidarbhanagarīṃ nṛpa ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

बृहदश्व उवाच श्रुत्वा वचः सुदेवस्य ऋतुपर्णो नराधिपः ॥ सान्त्वयञ् श्लक्ष्णया वाचा बाहुकं प्रत्यभाषत ॥ विदर्भान् यातुम् इच्छामि दमदन्त्याः स्वयंवरम् ॥ एकाह्ना हयतत्त्वज्ञ मन्यसे यदि बाहुक ॥ एवम् उक्तस्य कौन्तेय तेन राज्ञा नलस्य ह ॥ व्यदीर्यत मनो दुःखात् प्रदध्यौ च महामनाः ॥ दमयन्ती भवेद् एतत् कुर्याद् दुःखेन मोहिता ॥ अस्मदर्थे भवेद् वायम् उपायश् चिन्तितो महान् ॥ नृशंसं बत वैदर्भी कर्तुकामा तपस्विनी ॥ मया क्षुद्रेण निकृता पापेनाकृतबुद्धिना ॥ स्त्रीस्वभावश् चलो लोके मम दोषश् च दारुणः ॥ स्याद् एवम् अपि कुर्यात् सा विवशा गतसौहृदा ॥ मम शोकेन संविग्ना नैराश्यात् तनुमध्यमा ॥ न चैवं कर्हि चित् कुर्यात् सापत्या च विशेषतः ॥ यद् अत्र तथ्यं पथ्यं च गत्वा वेत्स्यामि निश्चयम् ॥ ऋतुपर्णस्य वै कामम् आत्मार्थं च करोम्य् अहम् ॥ इति निश्चित्य मनसा बाहुको दीनमानसः ॥ कृताञ्जलिर् उवाचेदम् ऋतुपर्णं नराधिपम् ॥ प्रतिजानामि ते सत्यं गमिष्यसि नराधिप ॥ एकाह्ना पुरुषव्याघ्र विदर्भनगरीं नृप ॥bṛhadaśva uvāca śrutvā vacaḥ sudevasya ṛtuparṇo narādhipaḥ || sāntvayañ ślakṣṇayā vācā bāhukaṃ pratyabhāṣata || vidarbhān yātum icchāmi damadantyāḥ svayaṃvaram || ekāhnā hayatattvajña manyase yadi bāhuka || evam uktasya kaunteya tena rājñā nalasya ha || vyadīryata mano duḥkhāt pradadhyau ca mahāmanāḥ || damayantī bhaved etat kuryād duḥkhena mohitā || asmadarthe bhaved vāyam upāyaś cintito mahān || nṛśaṃsaṃ bata vaidarbhī kartukāmā tapasvinī || mayā kṣudreṇa nikṛtā pāpenākṛtabuddhinā || strīsvabhāvaś calo loke mama doṣaś ca dāruṇaḥ || syād evam api kuryāt sā vivaśā gatasauhṛdā || mama śokena saṃvignā nairāśyāt tanumadhyamā || na caivaṃ karhi cit kuryāt sāpatyā ca viśeṣataḥ || yad atra tathyaṃ pathyaṃ ca gatvā vetsyāmi niścayam || ṛtuparṇasya vai kāmam ātmārthaṃ ca karomy aham || iti niścitya manasā bāhuko dīnamānasaḥ || kṛtāñjalir uvācedam ṛtuparṇaṃ narādhipam || pratijānāmi te satyaṃ gamiṣyasi narādhipa || ekāhnā puruṣavyāghra vidarbhanagarīṃ nṛpa ||Ритупарна, услышав Судеву, просит Бахуку доставить его в Видарбху за один день; сердце Налы разрывается, он думает, что Дамаянти либо обезумела от горя, либо придумала великий способ для него, и обещает довезти царя за день.

Translation

Брихадэшва сказал: «Услышав слова Судевы, царь Ритупарна ласково сказал Бахуке: “Я хочу ехать в Видарбху на сваямвару Дамаянти. Как ты считаешь, знаток коней, можно ли за один день?” Когда царь сказал это Нале, сердце великодушного разорвалось от горя, и он задумался: “Может быть, Дамаянти, омрачённая страданием, способна на это; а может быть, ради меня она придумала великий способ. Жестокое дело хочет совершить страдалица Вайдарбхи, обманутая мной, низким и грешным. Женская природа в мире переменчива, а моя вина страшна; от горя обо мне и отчаяния она, быть может, сделает так. Но она никогда не сделала бы этого, особенно имея детей. Истину и пользу я узнаю, поехав туда. Исполню желание Ритупарны и своё дело”. Решив так, Бахука с печальным умом, сложив ладони, сказал Ритупарне: “Истинно обещаю тебе, царь: за один день ты достигнешь города Видарбхи”».

Commentary

Ложная весть достигает цели: в Бахуке оживает Нала. Его сомнение болезненно, но в нём впервые появляется движение к проверке и встрече.

Version

1f9a06c7a895 · published Jun 18, 2026, 4:37:26 AM UTC