Mahabharata 3.127.12-18

Devanāgarī

सोमक उवाच
धिग् अस्त्व् इहैकपुत्रत्वम् अपुत्रत्वं वरं भवेत् ॥
नित्यातुरत्वाद् भूतानां शोक एवैकपुत्रता ॥
इदं भार्याशतं ब्रह्मन् परीक्ष्योपचितं प्रभो ॥
पुत्रार्थिना मया वोढं न चासां विद्यते प्रजा ॥
एकः कथं चिद् उत्पन्नः पुत्रो जन्तुर् अयं मम ॥
यतमानस्य सर्वासु किं नु दुःखम् अतः परम् ॥
वयश् च समतीतं मे सभार्यस्य द्विजोत्तम ॥
आसां प्राणाः समायत्ता मम चात्रैकपुत्रके ॥
स्यान् नु कर्म तथा युक्तं येन पुत्रशतं भवेत् ॥
महता लघुना वापि कर्मणा दुष्करेण वा ॥
ऋत्विग् उवाच
अस्ति वै तादृशं कर्म येन पुत्रशतं भवेत् ॥
यदि शक्नोषि तत् कर्तुम् अथ वक्ष्यामि सोमक ॥
सोमक उवाच
कार्यं वा यदि वाकार्यं येन पुत्रशतं भवेत् ॥
कृतम् एव हि तद् विद्धि भगवान् प्रब्रवीतु मे ॥

Transliteration (IAST)

somaka uvāca
dhig astv ihaikaputratvam aputratvaṃ varaṃ bhavet ||
nityāturatvād bhūtānāṃ śoka evaikaputratā ||
idaṃ bhāryāśataṃ brahman parīkṣyopacitaṃ prabho ||
putrārthinā mayā voḍhaṃ na cāsāṃ vidyate prajā ||
ekaḥ kathaṃ cid utpannaḥ putro jantur ayaṃ mama ||
yatamānasya sarvāsu kiṃ nu duḥkham ataḥ param ||
vayaś ca samatītaṃ me sabhāryasya dvijottama ||
āsāṃ prāṇāḥ samāyattā mama cātraikaputrake ||
syān nu karma tathā yuktaṃ yena putraśataṃ bhavet ||
mahatā laghunā vāpi karmaṇā duṣkareṇa vā ||
ṛtvig uvāca
asti vai tādṛśaṃ karma yena putraśataṃ bhavet ||
yadi śaknoṣi tat kartum atha vakṣyāmi somaka ||
somaka uvāca
kāryaṃ vā yadi vākāryaṃ yena putraśataṃ bhavet ||
kṛtam eva hi tad viddhi bhagavān prabravītu me ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

सोमक उवाच धिग् अस्त्व् इहैकपुत्रत्वम् अपुत्रत्वं वरं भवेत् ॥ नित्यातुरत्वाद् भूतानां शोक एवैकपुत्रता ॥ इदं भार्याशतं ब्रह्मन् परीक्ष्योपचितं प्रभो ॥ पुत्रार्थिना मया वोढं न चासां विद्यते प्रजा ॥ एकः कथं चिद् उत्पन्नः पुत्रो जन्तुर् अयं मम ॥ यतमानस्य सर्वासु किं नु दुःखम् अतः परम् ॥ वयश् च समतीतं मे सभार्यस्य द्विजोत्तम ॥ आसां प्राणाः समायत्ता मम चात्रैकपुत्रके ॥ स्यान् नु कर्म तथा युक्तं येन पुत्रशतं भवेत् ॥ महता लघुना वापि कर्मणा दुष्करेण वा ॥ ऋत्विग् उवाच अस्ति वै तादृशं कर्म येन पुत्रशतं भवेत् ॥ यदि शक्नोषि तत् कर्तुम् अथ वक्ष्यामि सोमक ॥ सोमक उवाच कार्यं वा यदि वाकार्यं येन पुत्रशतं भवेत् ॥ कृतम् एव हि तद् विद्धि भगवान् प्रब्रवीतु मे ॥somaka uvāca dhig astv ihaikaputratvam aputratvaṃ varaṃ bhavet || nityāturatvād bhūtānāṃ śoka evaikaputratā || idaṃ bhāryāśataṃ brahman parīkṣyopacitaṃ prabho || putrārthinā mayā voḍhaṃ na cāsāṃ vidyate prajā || ekaḥ kathaṃ cid utpannaḥ putro jantur ayaṃ mama || yatamānasya sarvāsu kiṃ nu duḥkham ataḥ param || vayaś ca samatītaṃ me sabhāryasya dvijottama || āsāṃ prāṇāḥ samāyattā mama cātraikaputrake || syān nu karma tathā yuktaṃ yena putraśataṃ bhavet || mahatā laghunā vāpi karmaṇā duṣkareṇa vā || ṛtvig uvāca asti vai tādṛśaṃ karma yena putraśataṃ bhavet || yadi śaknoṣi tat kartum atha vakṣyāmi somaka || somaka uvāca kāryaṃ vā yadi vākāryaṃ yena putraśataṃ bhavet || kṛtam eva hi tad viddhi bhagavān prabravītu me ||Сомака говорит, что позор единственному сыну, лучше было бы бездетность, потому что у существ, постоянно подверженных страданию, единственный сын — это скорбь; он взял сто проверенных и избранных жён ради сыновей, но у них нет потомства; этот один сын Джанту кое-как родился у него, который старался со всеми, и что может быть мучительнее; его возраст и возраст жён прошёл, и жизни всех жён и его собственная зависят от единственного сына; он спрашивает, есть ли действие, великое или малое, трудное или нет, посредством которого была бы сотня сыновей; жрец говорит, что такое действие есть, если Сомака сможет его совершить; Сомака отвечает, что будь оно должным или недолжным, ради сотни сыновей оно уже сделано, пусть благой скажет.

Translation

Сомака сказал: «Позор здесь единственному сыну; лучше была бы бездетность. Поскольку живые существа постоянно подвержены страданию, единственный сын — это сплошная скорбь. Это сотню жён, брахман, я проверил, избрал и взял ради сыновей, но у них нет потомства. Один сын, этот мой Джанту, кое-как родился у меня, старавшегося со всеми; что может быть мучительнее этого? И мой возраст прошёл, лучший из дваждырождённых, вместе с возрастом моих жён. Их жизни и моя жизнь зависят от этого единственного сына. Есть ли действие, устроенное так, чтобы родилась сотня сыновей — великое или малое, трудное или нет?» Жрец сказал: «Есть такое действие, благодаря которому будет сотня сыновей. Если ты можешь его совершить, тогда я скажу, Сомака». Сомака сказал: «Должное оно или недолжное — если от него будет сотня сыновей, знай, оно уже сделано. Пусть благой скажет мне».

Commentary

Сомака произносит опасную фразу: «должное или недолжное». Когда желание потомства становится выше различения, человек уже готов переступить границу.

Version

fbef7df05dcc · published Jun 18, 2026, 5:22:17 AM UTC